Có những câu người ta chỉ nhắc tới khi trong làng vừa xảy ra chuyện. “Sinh nghề tử nghiệp” là một câu như vậy — nó gọn, nó nặng, và nó nói thẳng ra điều ai làm nghề nặng nhọc cũng biết mà ít khi nói: cái nghề nuôi sống mình cũng chính là cái nghề mang rủi ro tới cho mình.
Nghĩa đen: sống nhờ nghề, mà cũng có thể mất vì nghề
Bốn chữ này đều là từ Hán Việt quen thuộc. “Sinh” là sống, “tử” là chết, còn “nghề” và “nghiệp” vốn gần nghĩa nhau, đều chỉ công việc mà một người theo đuổi để mưu sinh. Ghép lại theo lối đối rất chặt, câu thành ngữ nói: sống bằng nghề nào thì cũng có thể chết vì chính nghề ấy.
Cách nói này bám vào những nghề mà người xưa thấy rõ hiểm nguy trước mắt. Người đi biển sống nhờ con cá nhưng cũng có thể không về sau một trận bão. Người đi rừng lấy gỗ, lấy mật thì đối mặt với thú dữ, cây đổ, sốt rét. Thợ lò, thợ lặn, người trèo cau, người kéo vó ở khúc sông xoáy — nghề nào cũng có chỗ hiểm của nó.
Chính vì thế mà quanh những nghề ấy hình thành bao nhiêu tục lệ: cúng tổ nghề, cúng trước khi hạ thuỷ con thuyền, kiêng vài lời nói lúc ra khơi. Đó là cách người làm nghề gửi gắm nỗi lo và giữ cho lòng vững trước cái phần mà con người không tính hết được.
Nghĩa bóng: gắn bó tới cùng với việc mình chọn
Ngoài nghĩa cảnh báo, câu thành ngữ còn được dùng theo hướng nói về sự gắn bó. Người đã chọn một nghề thì nghề ấy theo họ suốt đời, ăn vào nếp nghĩ, nếp sinh hoạt, thành cái “nghiệp” khó dứt. Ông lái đò già vẫn nhớ con nước, người thợ mộc về hưu vẫn ngứa tay khi thấy tấm ván cong.
Ở nghĩa này, câu nói mang chút chấp nhận: đã theo nghề thì nhận cả phần hay lẫn phần dở, cả cái nuôi mình lẫn cái làm hao mình. Người ta nói “sinh nghề tử nghiệp” với giọng bùi ngùi hơn là oán trách, như một cách nhìn nhận rằng nghề đã là một phần của đời mình.
Cũng cần tránh một cách hiểu lệch: câu này không có nghĩa là “đã theo nghề thì cứ liều”. Người xưa nói ra cái rủi ro để nhắc nhau cẩn thận, chứ không phải để hợp thức hoá sự bất cẩn. Biết chỗ hiểm mà vẫn chủ quan thì không phải là dũng cảm.
Nguồn gốc và cách dùng
Đây là thành ngữ dùng từ Hán Việt, lưu hành trong tiếng Việt đã lâu, nhưng không rõ ai đặt ra và cũng không xác định được thời điểm cụ thể. Trong lời nói thường ngày, nó xuất hiện nhiều nhất ở vùng biển, vùng rừng núi và trong giới thợ làm nghề nặng — những nơi mà rủi ro là chuyện có thật chứ không phải lời nói cho vui.
Kho tục ngữ Việt còn nhiều câu bàn về cái hiểm của nghề, tiêu biểu là “Nhất phá sơn lâm, nhì đâm Hà Bá” — xếp hạng hai nghề bị coi là đụng chạm và nguy hiểm bậc nhất. Đặt chung với nhau, có thể thấy người xưa rất ý thức rằng miếng ăn nào cũng có giá của nó, và nghề càng nhiều rủi ro thì càng cần được nhìn nhận tử tế.
Bài học rút ra
Bài học đầu tiên là hãy nhìn thẳng vào rủi ro của công việc mình làm. Mỗi nghề có một danh sách những chỗ dễ xảy ra chuyện, và người trong nghề thường biết rất rõ. Vấn đề là có chịu nói ra, ghi lại, dặn nhau hay không. Che giấu rủi ro không làm nó biến mất, chỉ khiến người mới vào nghề trả giá.
Bài học thứ hai là sự cẩn trọng phải thành thói quen chứ không phải nỗi sợ nhất thời. Thắt dây an toàn khi lên cao, kiểm tra máy trước khi vận hành, xem dự báo thời tiết trước khi ra khơi — những việc ấy nhàm chán và mất thì giờ, nhưng đúng là cái ranh giới giữa “sinh nghề” với “tử nghiệp”.
Bài học thứ ba là về cách xã hội đối xử với người làm nghề nguy hiểm. Người đánh cá, thợ hàn, thợ điện, người làm việc trên cao đang gánh phần rủi ro thay cho tất cả chúng ta. Trả công xứng đáng, mua đủ bảo hiểm, trang bị bảo hộ tử tế không phải là ân huệ mà là lẽ công bằng tối thiểu.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Với người đang chọn nghề, câu thành ngữ khuyên nên tìm hiểu cả mặt sau của nghề mình thích, chứ đừng chỉ nhìn thu nhập. Nghề nào cũng có cái giá: có nghề hại lưng, có nghề hại mắt, có nghề bào mòn thần kinh vì áp lực. Biết trước thì còn cách phòng, còn nhắm mắt bước vào thì đến khi nhận ra thường đã muộn.
Với người sử dụng lao động, đây là lời nhắc rất cụ thể: đừng để một mình người thợ gánh hết phần rủi ro. Một buổi tập huấn an toàn, một bộ đồ bảo hộ đúng chuẩn, một quy định không ép làm ca quá dài — chi phí ấy nhỏ hơn nhiều so với cái giá phải trả khi có chuyện xảy ra.
Với gia đình, câu này nhắc chuyện lo xa. Người trụ cột làm nghề có rủi ro thì nên có khoản dự phòng, có bảo hiểm, và quan trọng nhất là biết dừng đúng lúc. Nhiều tai nạn xảy ra không phải vì không biết nguy hiểm, mà vì cố thêm một chuyến, thêm một giờ.
Những câu thành ngữ, tục ngữ cùng chủ đề
- Nhất phá sơn lâm, nhì đâm Hà Bá — xếp hạng những nghề bị coi là hiểm nguy nhất theo cách nhìn của người xưa.
- Lấy chồng nghề biển hồn treo cột buồm — nỗi thấp thỏm của người ở nhà đợi thuyền về.
- Chớ thấy sóng cả mà ngã tay chèo — vẫn cần vững vàng trước cái khó của nghề.
- Một nghề cho chín còn hơn chín nghề — thạo nghề cũng là một cách giảm rủi ro.
- Cẩn tắc vô ưu — cẩn thận thì không phải lo về sau.
- Làm khi lành để dành khi đau — lo trước cho lúc bất trắc là điều người xưa luôn dặn.
Lời kết
“Sinh nghề tử nghiệp” không phải câu nói để buông xuôi. Nó chỉ nhắc rằng nghề nuôi ta cũng là nghề có thể làm ta tổn hại, nên đã theo thì phải hiểu nghề tới nơi và giữ mình cho kỹ. Thái độ đúng với câu này là vừa trân trọng cái nghiệp mình mang, vừa không bao giờ coi thường phần hiểm của nó.
Ảnh minh hoạ: Jorge Láscar — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
