Người Việt hay nhắc bốn chữ sinh lão bệnh tử trong những lúc trầm ngâm nhất: khi tiễn một người thân, khi cầm tờ kết quả khám bệnh, khi soi gương và thấy tóc mình đã bạc. Bốn chữ ấy không an ủi kiểu ngọt ngào, nó chỉ nói thẳng ra sự thật. Nhưng lạ thay, chính sự thẳng thắn đó lại làm người ta bình tâm.
Nghĩa đen của từng chữ
Đây là một lối nói Hán Việt gồm bốn chữ, mỗi chữ ứng với một chặng. Sinh là sinh ra, là lúc một con người bắt đầu có mặt trên đời. Lão là già đi, khi tóc bạc, da nhăn, sức lực rút dần. Bệnh là ốm đau, khi thân thể không còn vận hành trơn tru như trước. Tử là chết, là chặng cuối mà không ai đi vòng qua được.
Bốn chữ xếp theo đúng trình tự thời gian, tạo thành một đường thẳng không có nhánh rẽ. Người xưa không thêm bất cứ lời bình nào vào giữa, cũng không kèm theo lời than. Chính cách nói trần trụi đó khiến câu trở nên có sức nặng: đây là điều đã được ấn định cho mọi người, không phân biệt giàu nghèo, sang hèn.
Nghĩa bóng: chấp nhận để mà sống cho tử tế
Nhiều người nghe bốn chữ này rồi thấy bi quan, cho rằng đời chẳng có gì vui. Hiểu như thế là hiểu ngược. Người xưa nhắc đến sinh lão bệnh tử không phải để ta buông xuôi, mà để ta thôi hoảng loạn trước những điều vốn dĩ phải đến.
Khi đã biết ai rồi cũng già, ta sẽ không xem chuyện tóc bạc là một thất bại cá nhân. Khi đã biết ai rồi cũng có lúc đau ốm, ta sẽ chuẩn bị trước: giữ sức khoẻ, để dành một khoản phòng thân, mua bảo hiểm, không phung phí thân thể lúc còn trẻ. Khi đã biết đời hữu hạn, ta sẽ tiếc thời gian hơn, bớt dành nó cho những cuộc cãi vã vô nghĩa.
Có một tầng nghĩa nữa rất đáng chú ý: bốn chữ này san bằng mọi khoảng cách. Người quyền cao chức trọng hay người bán hàng rong đều phải đi qua đúng bốn chặng ấy. Ý thức được điều đó là gốc của lòng khiêm nhường và của sự tử tế với người khác.
Nguồn gốc và cách dùng
Bốn chữ này bắt nguồn từ cách diễn đạt Hán Việt và gắn với quan niệm nhà Phật về những nỗi khổ của kiếp người. Trong tiếng Việt, cụm từ đã đi vào lời ăn tiếng nói hằng ngày, được dùng rộng rãi kể cả bởi những người không theo đạo Phật. Không có căn cứ nào để quy cho một tác giả hay một mốc thời gian cụ thể trong đời sống người Việt, nên tốt nhất là không đoán bừa.
Trong dân gian, bốn chữ này còn được dùng theo một cách khác: đếm bậc cầu thang, đếm bậc thềm hay đếm số gian nhà theo vòng lặp sinh — lão — bệnh — tử, với mong muốn con số cuối cùng rơi vào chữ sinh. Đó là một tập tục quen thuộc ở nhiều nơi. Cần lưu ý đây là niềm tin dân gian, mỗi vùng mỗi khác, không nên nói quá lên thành nguyên tắc bắt buộc.
Bài học rút ra
Bài học đầu tiên là hãy quý cái thân mình khi còn khoẻ. Chữ lão và chữ bệnh đứng liền nhau nhắc rằng tuổi già và bệnh tật thường đi cùng nhau. Người biết ăn ngủ điều độ, chịu vận động, đi khám định kỳ từ tuổi ba mươi sẽ có tuổi sáu mươi dễ chịu hơn nhiều so với người vắt kiệt sức lúc trẻ để đổi lấy tiền.
Bài học thứ hai là hãy nói và làm những điều quan trọng sớm hơn. Nhiều người để dành lời xin lỗi, lời cảm ơn, chuyến về thăm cha mẹ cho một dịp thuận tiện hơn, rồi cái dịp ấy không bao giờ tới. Bốn chữ này nhắc rằng thời gian không phải một tài khoản vô hạn.
Bài học thứ ba là bình thản trước cái mất. Hiểu quy luật không làm nỗi đau mất người thân biến mất, nhưng giúp ta không giận dữ vô cớ với số phận và giúp ta chăm sóc người sắp đi một cách dịu dàng hơn trong những ngày cuối.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Với người đang đi làm, tinh thần của bốn chữ này là biết dừng lại đúng lúc. Thức đêm liên tục để chạy dự án, bỏ bữa, lấy cà phê thay giấc ngủ đều là những khoản vay mà cơ thể sẽ đòi lại sau tuổi bốn mươi, kèm lãi.
Với các gia đình, đây là lời nhắc nên chuẩn bị trước cho tuổi già của cha mẹ: hồ sơ bệnh án, danh sách thuốc, người liên hệ khi khẩn cấp, và cả những mong muốn của các cụ về sau này. Bàn chuyện đó sớm không phải là gở miệng, mà là chu đáo.
Với người trẻ, câu này không phải để buồn. Ngược lại, nó là lý do rất tốt để bắt tay làm ngay điều mình muốn làm: học nghề mới, đi thăm một nơi đã hẹn với chính mình, ngồi lại với người bạn cũ. Đời hữu hạn nên mới đáng sống cho ra tấm ra món.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Sống gửi thác về — cách nói quen thuộc xem cuộc sống ở đời là tạm, nhắc người ta sống nhẹ nhàng, không chấp nhặt.
- Tre già măng mọc — sự tiếp nối giữa các thế hệ, cái cũ đi qua thì cái mới lớn lên.
- Trẻ cậy cha, già cậy con — vòng nương tựa giữa hai thế hệ trong suốt một đời người.
- Ăn được ngủ được là tiên — sức khoẻ mới là của cải lớn nhất, nhất là khi tuổi đã cao.
- Phòng bệnh hơn chữa bệnh — lo giữ gìn từ sớm còn hơn chạy chữa khi đã muộn.
- Sống lâu lên lão làng — nhìn tuổi tác ở khía cạnh vị thế mà năm tháng mang lại.
Lời kết
Bốn chữ sinh lão bệnh tử không dạy ta cách trốn khỏi quy luật, vì chẳng ai trốn được. Nó chỉ dạy ta cách sống chung với quy luật ấy: giữ thân, quý thời gian, tử tế với người bên cạnh và bình thản đón nhận từng chặng. Người hiểu được bốn chữ này thường sống ung dung hơn, bởi họ không còn phải bận tâm chống lại điều mà con người không thể thắng.
