Người xưa sống nhờ ruộng đất, thế mà vẫn truyền lại câu “Ruộng bề bề không bằng nghề trong tay”. Một bên là cơ ngơi nhìn thấy được, đo đếm được; một bên là thứ vô hình nằm trong đôi bàn tay và cái đầu của mỗi người. Người xưa đã chọn vế thứ hai, và đến hôm nay lựa chọn ấy vẫn còn nguyên lý lẽ.
Nghĩa đen: ruộng nhiều và nghề giỏi, chọn bên nào
Trong xã hội nông nghiệp, ruộng là tài sản lớn nhất mà một gia đình có thể có. Hai chữ “bề bề” chỉ sự nhiều đến mức tràn trề, ngổn ngang, không đếm xuể — người ta vẫn nói “của cải bề bề” theo đúng nghĩa ấy. “Ruộng bề bề” vì thế là hình ảnh một nhà khá giả, ruộng thẳng cánh cò bay, thóc lúa đầy bồ, ai nhìn cũng phải thèm.
Vế sau ngắn hơn nhưng nặng hơn: “nghề trong tay”. Chữ “trong tay” rất đắt. Nó nói rằng cái nghề không nằm ngoài đồng, không nằm trong tờ văn tự chia ruộng, mà nằm ngay trên mười đầu ngón tay người thợ. Người thợ mộc mang theo con mắt ngắm gỗ, người thợ rèn mang theo cái tay canh lửa, người thầy thuốc mang theo cái đầu bắt bệnh. Đi đâu họ cũng đem được thứ đó theo mình.
Đặt hai hình ảnh cạnh nhau bằng chữ “không bằng”, câu tục ngữ đưa ra một phép so sánh dứt khoát: cả một cơ ngơi ruộng đất vẫn không chắc chắn bằng một cái nghề đã thành thạo.
Nghĩa bóng: thứ tài sản không ai lấy đi được
Người xưa không hề chê ruộng đất. Họ chỉ nhìn ra một điều mà kinh nghiệm sống dạy cho: của cải bên ngoài thì có thể mất, còn năng lực bên trong thì đi theo người tới lúc nhắm mắt. Ruộng có thể mất mùa, có thể bị lụt cuốn, có thể phải bán đi vì một trận ốm nặng, có thể chia năm xẻ bảy sau vài đời con cháu. Nghề thì khác. Một người thợ giỏi hôm nay trắng tay, ngày mai vẫn có thể dựng lại từ đầu, bởi vốn liếng của họ chưa mất đi chút nào.
Sâu hơn nữa, câu tục ngữ nói về thế chủ động của con người. Sống dựa vào tài sản có sẵn là sống ở thế bị động, được mất tùy hoàn cảnh. Sống bằng nghề là sống ở thế chủ động, mình tự tạo ra giá trị chứ không ngồi chờ. Đó là lý do người có nghề thường giữ được sự bình tĩnh trước biến động, còn người chỉ có của thì thấp thỏm mãi.
Câu này từ đâu ra và có những cách nói nào khác
Như phần lớn tục ngữ, không ai biết câu “Ruộng bề bề không bằng nghề trong tay” xuất hiện từ bao giờ và do ai nói đầu tiên. Đây là kinh nghiệm được truyền miệng qua nhiều đời, được gọt giũa dần cho gọn và dễ nhớ. Nói rằng nó gắn với một nhân vật hay một mốc lịch sử cụ thể là điều không có căn cứ, nên tốt nhất cứ nhận là không rõ xuất xứ.
Trong lời ăn tiếng nói dân gian, câu này còn được nghe dưới dạng gần giống như “Ruộng bề bề không bằng có nghề trong tay” hay “Ruộng cả ao liền không bằng nghề trong tay”, ý tứ không đổi. Cùng mạch suy nghĩ ấy còn có “Nhất nghệ tinh, nhất thân vinh”, “Một nghề cho chín còn hơn chín nghề”. Cả một chùm câu như vậy cho thấy người Việt xưa coi trọng tay nghề đến mức nào, dù họ sống chủ yếu bằng nông nghiệp.
Bài học rút ra
Thứ nhất, hãy đầu tư vào cái mà hoàn cảnh không tước được của mình. Tiền bạc, nhà cửa, các mối quan hệ đều có thể hao hụt. Riêng kỹ năng đã ngấm vào tay, vào đầu thì càng dùng càng chắc. Ai còn trẻ mà phải chọn giữa việc kiếm nhanh một khoản tiền và việc học cho được một nghề tử tế thì nên nhớ vế sau của câu tục ngữ.
Thứ hai, có nghề nghĩa là có thế đứng. Người xưa dùng chữ “trong tay” chứ không phải “trong đầu”, vì nghề phải làm được chứ không phải chỉ biết. Biết sơ sơ mười thứ không cho ta thế đứng nào cả. Làm thật giỏi một thứ mới khiến người khác cần đến mình, và khi người ta cần mình thì mình mới có quyền chọn lựa.
Thứ ba, nghề cũng cần được nuôi. Ruộng bỏ hoang thì cỏ mọc, nghề bỏ lâu không dùng thì tay cũng cùn đi. Câu tục ngữ đề cao cái nghề, nhưng ngầm hiểu đó là cái nghề còn sống, còn được mài giũa mỗi ngày, chứ không phải một tấm bằng cất trong tủ.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ngày nay không mấy ai đo tài sản bằng mẫu ruộng nữa, nhưng bài toán thì vẫn y nguyên. Một người trẻ được gia đình cho sẵn một căn nhà cho thuê, thu nhập đều đặn, dễ sinh tâm lý không cần cố. Vài năm sau, khi giá thuê xuống hoặc khi cần bán nhà lo việc lớn, người ấy mới thấy mình chưa có gì trong tay. Trong khi đó, người bạn cùng tuổi đi làm thợ điện lạnh, thợ hàn, kỹ thuật viên hay lập trình viên, sau vài năm đã có khách quen, có tiếng nghề, có thể chuyển chỗ làm bất cứ lúc nào.
Với người đi làm, câu tục ngữ nhắc một điều rất thực tế: đừng chỉ chăm chăm vào chức danh và mức lương, hãy xem mỗi năm mình dày thêm được kỹ năng gì. Chức danh gắn với công ty, còn kỹ năng gắn với mình. Khi công ty thu hẹp, thứ theo ta ra khỏi cổng chính là tay nghề.
Với cha mẹ, đây là lời khuyên nên nghĩ lại về câu “để lại cho con”. Để lại tiền thì con tiêu hết. Để lại cho con một cái nghề, một thói quen làm việc nghiêm túc, một sự kiên nhẫn học đến nơi đến chốn thì con dùng cả đời. Cũng nên tôn trọng khi con chọn học nghề thay vì cố vào một trường đại học không hợp sức, bởi ruộng bề bề không bằng nghề trong tay vẫn đúng với mọi con đường.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Nhất nghệ tinh, nhất thân vinh — giỏi trọn vẹn một nghề thì tấm thân được vẻ vang, cùng ý đề cao chiều sâu tay nghề.
- Một nghề cho chín còn hơn chín nghề — thà thành thạo một việc còn hơn biết lỗ mỗ nhiều việc.
- Có bột mới gột nên hồ — muốn làm ra thành quả thì phải có vốn nghề, vốn liếng thật sự trong tay.
- Có khó mới có miếng ăn, không dưng ai dễ đem phần đến cho — sống được là nhờ bỏ công sức chứ không nhờ trông chờ.
- Giàu đâu những kẻ ngủ trưa, sang đâu những kẻ say sưa tối ngày — của cải sẵn có không cứu nổi người lười.
Lời kết
“Ruộng bề bề không bằng nghề trong tay” là một câu nói tỉnh táo của người từng trải. Nó không xui ta coi thường tài sản, mà nhắc ta đừng nhầm chỗ dựa. Chỗ dựa vững nhất của một đời người không nằm ở thứ mình đang có, mà ở thứ mình làm được. Của cải rồi có thể vơi đi, còn cái nghề đã nằm trong tay thì ở lại, và còn sinh ra của cải mới.
