Ca dao Việt hay mượn chuyện ăn uống để nói chuyện lòng người, và ít bài nào làm việc đó khéo như bài này: “Rủ nhau xuống bể mò cua, đem về nấu quả mơ chua trên rừng. Em ơi chua ngọt đã từng, non xanh nước bạc ta đừng quên nhau.” Bốn dòng lục bát, mở đầu bằng một nồi canh rất đời thường rồi khép lại bằng một lời hẹn.
Nghĩa đen: một nồi canh ghép cả rừng lẫn bể
Hai dòng đầu kể một việc làm cụ thể, ai từng sống ở quê đều hình dung được ngay. Hai người rủ nhau ra vùng nước lợ, bãi triều để mò cua — công việc lấm lem, phải cúi lưng, phải mò tay trong bùn, có khi bị càng cua kẹp. Bắt được cua rồi thì đem về nhà nấu.
Cái đặc biệt nằm ở chỗ họ nấu cua với quả mơ chua trên rừng. Mơ là thứ quả của miền rừng, vị chua gắt, thường dùng để lấy vị chua cho món canh thay me, thay sấu. Như vậy trong một nồi canh có hai thứ đến từ hai nơi xa nhau nhất: con cua của bể và quả mơ của rừng.
- Cua — thứ đạm rẻ tiền, quen thuộc, kiếm được bằng công sức chứ không bằng tiền.
- Mơ chua — thứ gia vị đơn sơ của núi, cho vị chua thanh làm dịu mùi tanh.
- Nồi canh — chỗ hai thứ ấy gặp nhau, thành bữa ăn chung của hai người.
Hai dòng sau chuyển hẳn giọng. “Chua ngọt đã từng” vừa là nói về vị canh, vừa là nói về đời sống đã cùng nhau nếm trải. “Non xanh nước bạc” nhắc lại rừng và bể ở hai dòng trên, giờ thành hình ảnh của trời đất bao la. Và câu chốt là một lời dặn ngắn: ta đừng quên nhau.
Nghĩa bóng: đã cùng nhau nếm chua thì đừng bỏ nhau lúc ngọt
Bài ca dao thực chất là lời tỏ tình, hoặc lời dặn dò giữa hai người đã gắn bó. Cái hay là nó không nói lời hoa mỹ nào. Bằng chứng cho tình cảm chỉ là một nồi canh nấu chung.
Nồi canh ấy là hình ảnh của công lao chung. Cua phải tự mò, mơ phải lên rừng hái, không ai cho không thứ gì. Hai người đã cùng bỏ sức, cùng lấm bùn, thì bữa ăn ấy quý hơn nhiều so với mâm cỗ được dọn sẵn.
Chữ “chua ngọt đã từng” mở ra lớp nghĩa sâu nhất. Đời sống nào cũng có lúc chua lúc ngọt. Người đã cùng ta chịu khúc chua thì đáng được ở lại cùng ta khúc ngọt. Câu cuối vì thế không phải một lời trách, mà là một lời nhắc dịu dàng: giữa trời đất mênh mông, cái đáng giữ nhất vẫn là người đã cùng mình lội bùn.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao dân gian, không rõ ai đặt và có từ bao giờ; không nên gán cho tác giả nào. Vì được truyền miệng, bài này có thể được đọc hơi khác nhau ở vài chữ, nhất là ở cách gọi tên quả chua dùng để nấu canh — có nơi nhớ là quả mơ, có nơi nhớ thành thứ quả chua khác của địa phương mình. Sự xê dịch ấy là chuyện thường của ca dao và không làm thay đổi ý chính.
Trong kho ca dao có nhiều bài cùng cách nói: lấy một món ăn dân dã làm chứng cho tình nghĩa, chẳng hạn câu quen thuộc về râu tôm nấu với ruột bầu, hay câu về gừng cay muối mặn. Cùng một tinh thần: bữa ăn đạm bạc mà có nhau vẫn hơn cỗ bàn mà rời rạc.
Bài học rút ra
Thứ nhất, tình nghĩa được thử bằng lúc khó chứ không phải lúc dễ. Người cùng ta xuống bể mò cua là người chịu chung cái vất vả. Sau này nhìn lại, chính những đoạn lấm lem ấy mới là thứ chứng minh được ai thật lòng.
Thứ hai, của chung do công chung làm ra thì bền hơn của được cho. Nồi canh trong bài do hai người cùng góp sức. Cái gì tự tay làm ra cùng nhau thì cả hai đều thấy quý, và vì quý nên giữ.
Thứ ba, đừng để cái sung túc làm quên cái thuở hàn vi. Lời dặn “ta đừng quên nhau” cất lên ngay khi hai người còn đang vất vả, như một lời phòng xa. Người xưa hiểu rằng đổi thay hoàn cảnh dễ kéo theo đổi thay lòng dạ, nên nhắc trước cho chắc.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong đời sống vợ chồng, bài ca dao “Rủ nhau xuống bể mò cua” gợi ra một điều rất thực tế: hãy giữ lại ký ức về những ngày khó. Đôi vợ chồng nào cũng có quãng chật vật lúc mới ra riêng — nhớ được quãng đó thì lúc khá lên sẽ bớt coi thường nhau.
Trong công việc, đây là bài học về cách đối xử với những người đã cùng ta gây dựng từ đầu. Một nhóm làm việc lúc còn khó khăn thường rất gắn bó; khi mọi thứ thuận lợi, nếu người đứng đầu quên công người cũ thì tập thể rạn ngay từ bên trong.
Trong tình bạn, câu ca nhắc ta nhớ tới những người bạn từng cho ta mượn tiền lúc túng, từng ngồi nghe ta than lúc thất bại. Đó mới là bạn “đã từng chua”, đáng giữ hơn nhiều so với những người chỉ xuất hiện lúc ta thành đạt.
Và trong việc dạy con, có thể mượn bài ca dao này để dạy trẻ biết quý bữa cơm nhà. Cho con tham gia nhặt rau, rửa bát, để con hiểu rằng bữa ăn là kết quả của công sức chứ không tự có.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Râu tôm nấu với ruột bầu, chồng chan vợ húp gật đầu khen ngon” — cũng lấy nồi canh nghèo làm hình ảnh của hạnh phúc.
- “Tay bưng chén muối đĩa gừng, gừng cay muối mặn xin đừng quên nhau” — cùng một lời dặn thuỷ chung, cùng mượn vị của món ăn.
- “Anh đi anh nhớ quê nhà, nhớ canh rau muống nhớ cà dầm tương” — món dân dã là thứ níu chân người xa.
- “Lên non mới biết non cao” — phải cùng trải qua thì mới hiểu hết nhau.
- “Có phúc cùng hưởng, có hoạ cùng chia” — nói thẳng cái ý mà bài ca dao gửi gắm một cách kín đáo.
Lời kết
Bài ca dao mở ra bằng bùn lầy và khép lại bằng non xanh nước bạc, nhưng thứ đọng lại vẫn là bát canh chua hai người cùng nấu. “Rủ nhau xuống bể mò cua” dạy ta rằng lời hẹn bền nhất không nằm ở câu thề, mà nằm ở những việc nhỏ đã cùng nhau làm. Ai giữ được ký ức về khúc chua thì mới giữ nổi nhau qua khúc ngọt.
