Ca dao về tình yêu không phải lúc nào cũng có trăng, có gió, có hẹn hò bên gốc đa. Có bài chỉ có bụi than và một đôi quang gánh:
Rủ nhau lên núi đốt than
Chồng mang đòn gánh vợ mang quang giành
Củi than nhem nhuốc với tình
Ghi lời vàng đá xin mình chớ quên
Bốn câu, không một lời hoa mỹ, nhưng nói được thứ mà nhiều lời hoa mỹ không nói nổi: hai người cùng nhau gánh một cái nghề nhọc.
Nghĩa đen: một buổi đi làm của nghề đốt than
Đốt than là nghề nặng của những vùng có rừng. Người ta lên núi hạ củi, xếp lò, hầm cho củi thành than, canh lửa, rồi gánh than xuống chợ bán. Việc nào cũng bụi bặm và nóng nực, làm xong một mẻ thì mặt mũi, quần áo, tay chân đều một màu.
Câu thứ hai kể rõ ai mang gì. Đòn gánh là thanh tre hoặc gỗ đặt trên vai, chồng mang. Quang giành là bộ đồ đi kèm — cái quang để móc và cái giành để đựng, vợ mang. Hai thứ ấy tách ra thì vô dụng, ghép lại mới thành một gánh. Người xưa không cần nói thêm câu nào về sự khăng khít của vợ chồng; chỉ cần chia đồ nghề như thế là đủ.
Nhem nhuốc là lem luốc, dính đầy bụi than. Câu thứ ba đặt hai chữ ấy cạnh chữ tình, khiến cái tình cũng nhuốm màu than củi. Còn lời vàng đá là lời hứa bền như vàng, chắc như đá — lời thề của hai vợ chồng.
Nghĩa bóng: tình yêu đo bằng việc cùng làm
Bài ca dao đặt tình yêu vào giữa một buổi lao động, chứ không tách riêng ra thành một cõi thơ mộng. Điều đó nói lên cách nghĩ rất thực tế của người xưa: đôi lứa gắn bó với nhau chủ yếu qua việc cùng làm ăn, chứ không phải qua những lời hẹn suông.
Chữ rủ nhau ở đầu bài rất đáng chú ý. Không phải chồng bảo vợ đi, cũng không phải vợ theo chồng. Hai người rủ nhau — đi cùng, chịu cùng, và cùng chấp nhận rằng hôm nay sẽ về nhà với bộ mặt lấm lem.
Câu cuối mới là chỗ bài ca dao mở lòng ra. Giữa lúc nhem nhuốc nhất, người ta không xin nhau tiền bạc hay sung sướng, chỉ xin một điều: chớ quên. Nghĩa là hai người đều biết cái nghèo và cái nhọc có thể làm mòn lòng người, nên phải nhắc nhau. Lời vàng đá không phải thứ nói một lần rồi để đó, mà là thứ phải ghi, phải giữ, phải nhắc lại.
Nguồn gốc và các dị bản
Bài ca dao được truyền miệng, không rõ ra đời từ bao giờ, không có tác giả và cũng không nên gán cho ai. Qua chính lời bài hát có thể đoán nó gắn với vùng trung du hoặc miền núi, nơi nghề đốt than là sinh kế quen thuộc — nhưng chỉ nên dừng ở mức đoán chừng.
Khi lưu truyền, chữ “quang giành” đôi khi được đọc thành “quang gánh”, do hai cách gọi đồ nghề của từng vùng. Cách nói “quang giành” giữ được sự phân biệt rạch ròi giữa cái quang và cái giành, hợp với ý mỗi người mang một phần của bộ đồ nghề.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất nằm ở cách chia việc. Chồng mang đòn gánh, vợ mang quang giành — không ai đi tay không, và cũng không ai gánh hết. Nhiều mối quan hệ đổ vỡ không phải vì thiếu tình mà vì việc dồn hết về một phía, lâu ngày thành oán.
Bài học thứ hai là về sự lấm lem. Bài ca dao không giấu chuyện hai người bẩn thỉu, mệt mỏi, đen nhẻm vì than. Tình yêu ở đây không đẹp theo kiểu tranh vẽ, và cũng chẳng cần phải đẹp như vậy. Cái đáng sợ không phải là nghèo hay bẩn, mà là quên lời đã hứa với nhau.
Bài học thứ ba: lời hứa cần được nhắc lại. Người xưa hiểu trí nhớ con người rất ngắn và hoàn cảnh thì hay đổi, nên mới có câu xin mình chớ quên. Đó không phải sự nghi ngờ, mà là sự chăm sóc — giống như người ta phải thỉnh thoảng siết lại cái đòn gánh cho khỏi tuột.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Đôi vợ chồng trẻ mở một quán ăn nhỏ, chồng đi chợ từ bốn giờ sáng, vợ đứng bếp tới khuya — đó chính là cảnh lên núi đốt than của thời nay. Những năm đầu bao giờ cũng nhem nhuốc: thiếu vốn, thiếu ngủ, cãi nhau vì những chuyện không đâu. Bài ca dao nhắc rằng giai đoạn ấy không phải dấu hiệu của một cuộc hôn nhân sai lầm, mà thường là giai đoạn tình nghĩa được đúc lại cho chắc.
Trong nhà, chuyện chia đồ nghề vẫn đúng nguyên. Việc bếp núc, đưa đón con, chăm cha mẹ già — nếu chỉ một người gánh thì cái gánh ấy sẽ lệch, và người kia sớm muộn cũng thấy mình là khách trong chính nhà mình. Ngồi lại chia việc rõ ràng không hề làm mất đi tình cảm, trái lại còn giữ được nó.
Còn lời dặn chớ quên thì hợp với mọi cặp vợ chồng đã đi qua vài chục năm. Những gì hai người từng hứa với nhau lúc khó khăn rất dễ bị quên khi đã đủ đầy. Thỉnh thoảng nhắc lại một câu, kể lại một chuyện cũ, cũng là cách giữ cho lời vàng đá không mòn đi.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Râu tôm nấu với ruột bầu / Chồng chan vợ húp gật đầu khen ngon” — cùng nói về hạnh phúc của người nghèo, bằng một bữa cơm đạm bạc.
- “Thuận vợ thuận chồng tát biển Đông cũng cạn” — sức mạnh của hai người cùng làm một việc.
- “Chồng em áo rách em thương” — thương nhau ở lúc rách rưới, không đợi lúc sang giàu.
- “Gừng cay muối mặn xin đừng quên nhau” — cũng là lời dặn chớ quên, gửi qua vị của hai thứ gia vị quen thuộc.
- “Của chồng công vợ” — nhắc rằng tài sản trong nhà không bao giờ là công của riêng ai.
Lời kết
“Rủ nhau lên núi đốt than” là bài ca dao của những người không có gì ngoài sức lao động và lời hứa với nhau. Nó không hứa hẹn giàu sang, không tô vẽ cảnh nên thơ, chỉ ghi lại một đôi vợ chồng gánh nhau đi làm và dặn nhau đừng quên. Chính sự thật thà ấy khiến bài ca dao đứng vững qua bao đời, và vẫn còn nói đúng chuyện của nhiều gia đình hôm nay.
