Có những câu ca dao không giảng đạo lý cao xa, chỉ kể lại một buổi ra đồng, vậy mà đọc xong lòng người nhẹ hẳn. Rủ nhau đi cấy đi cày là một câu như thế. Bốn dòng ngắn thôi mà đủ vẽ ra một cánh đồng, một mái nhà và một niềm tin rất bền vào ngày mai.
Rủ nhau đi cấy đi cày
Bây giờ khó nhọc, có ngày phong lưu
Trên đồng cạn, dưới đồng sâu
Chồng cày, vợ cấy, con trâu đi bừa
Nghĩa đen: bốn dòng, một buổi ra đồng
Rủ nhau là tiếng gọi của làng xóm. Không phải mệnh lệnh, không phải giao kèo, chỉ là người này ới người kia một câu rồi cùng vác cày ra ruộng. Hai chữ ấy đặt ngay đầu bài đã cho biết đây không phải chuyện của riêng một người.
Đi cấy đi cày gộp hai việc nặng nhất của nhà nông vào một nhịp. Cày là lật đất, việc của sức vóc và của con trâu. Cấy là cắm từng dảnh mạ xuống bùn nước, việc của bàn tay khéo và cái lưng dẻo. Một đằng mở đầu vụ, một đằng gieo mầm cho vụ ấy.
Bây giờ khó nhọc, có ngày phong lưu là hai vế thời gian đặt cạnh nhau. Phong lưu ở đây không có nghĩa giàu sang phú quý; người quê hiểu chữ ấy giản dị hơn nhiều: thóc đầy bồ, bữa cơm không phải độn, có manh áo mới ngày Tết, có thể thong thả một chút mà không nơm nớp lo đói.
Trên đồng cạn, dưới đồng sâu tả một cánh đồng thật, nơi có ruộng cao ruộng trũng, chỗ nước xăm xắp chỗ nước ngập ngang bắp chân. Câu này mở rộng tầm nhìn: không chỉ một thửa ruộng nhà mình, mà cả cánh đồng đâu đâu cũng có người đang lom khom.
Chồng cày, vợ cấy, con trâu đi bừa là dòng được nhớ nhất. Ba chủ thể, ba việc, đặt liền nhau trong một nhịp đều tăm tắp:
- Chồng cày — việc cần sức, đi trước để lật đất lên.
- Vợ cấy — việc cần sự tỉ mỉ, đi sau để đặt mạ xuống cho thẳng hàng, đúng khoảng cách.
- Con trâu đi bừa — bừa cho đất nhuyễn, mặt ruộng phẳng, nước ăn đều trước khi cấy.
Điều thú vị là con trâu được kể ngang hàng với người, cũng có một việc riêng của nó. Trong bài ca dao này, trâu không phải công cụ, nó là một thành viên của nhà.
Nghĩa bóng: hôm nay đổ mồ hôi để ngày sau thong thả
Cái hay nhất của bài ca dao nằm ở chỗ nó không giấu giếm sự khó nhọc. Người xưa gọi thẳng tên: khó nhọc. Ruộng sâu bùn ngập, nắng cháy lưng, mưa dầm rét cắt — không câu nào nói làm ruộng là sung sướng. Nhưng ngay sau chữ khó nhọc là chữ phong lưu, và giữa hai chữ ấy là ba tiếng có ngày.
Ba tiếng ấy chính là chỗ tựa. Không phải "chắc chắn ngày mai", cũng không phải "làm là giàu". Chỉ là một niềm tin đủ để cầm cày đi tiếp: cứ làm cho tử tế, rồi sẽ có lúc dễ thở. Người nông dân xưa sống giữa quá nhiều thứ không định trước được — hạn, lụt, sâu, rầy — nên họ cần một câu hát như vậy để đi hết vụ.
Vế thứ hai của nghĩa bóng nằm ở chữ rủ nhau. Nhà nông không ai làm ruộng một mình được. Đến vụ cấy, cả xóm cùng phải xuống đồng trong ít ngày, vì lỡ thời vụ là hỏng cả năm. Người Việt xưa giải bài toán ấy bằng lối vần công đổi công: hôm nay cả xóm cấy giúp nhà này, mai kia nhà ấy trả công lại cho nhà khác. Không tiền bạc, chỉ có sổ nợ ghi trong lòng và trong tiếng chào ngoài ngõ. Hai chữ "rủ nhau" gói cả nếp sống ấy.
Vế thứ ba là bức tranh phân công trong nhà. "Chồng cày, vợ cấy" không phải để phân định ai nặng ai nhẹ, mà cho thấy một gia đình vận hành như một đội: mỗi người nhận phần việc hợp với mình, làm cho trọn, và tin rằng người kia cũng đang làm phần của họ ở đầu ruộng bên kia.
Bài ca dao ấy từ đâu mà có?
Đây là ca dao dân gian, không rõ ai đặt ra và cũng không rõ có từ bao giờ. Nó được truyền miệng qua nhiều đời, nhiều vùng, nên không thể gán cho một tác giả hay một mốc thời gian cụ thể nào. Ai nói chắc bài này của người nào, năm nào thì đó là suy đoán chứ không phải căn cứ.
Về dị bản, điều dễ thấy nhất không nằm ở chữ nghĩa mà ở chỗ ghép — tách. Hai dòng "Trên đồng cạn, dưới đồng sâu / Chồng cày, vợ cấy, con trâu đi bừa" rất hay được chép và đọc riêng như một câu ca dao độc lập; nhiều người thuộc hai dòng này mà không biết chúng nằm trong bài bốn dòng. Ngược lại, hai dòng đầu cũng thường đứng một mình như một lời động viên nhau đi làm. Cách tồn tại "lúc rời lúc liền" đó là chuyện rất bình thường với ca dao, vốn sống bằng trí nhớ chứ không bằng bản in.
Ba điều bài ca dao để lại
Khó nhọc là đoạn đường, không phải điểm dừng
Người xưa không hứa hão. Họ đặt "khó nhọc" và "phong lưu" trên cùng một trục thời gian, để nhắc rằng cái đang chịu hôm nay là phần vốn bỏ ra, chứ không phải cái giá phải trả mãi mãi. Nhìn được như vậy thì việc nặng vẫn nặng, nhưng lòng thì nhẹ đi.
Làm ăn phải có bạn
Một người có thể cày xong một thửa, nhưng không ai cấy xong cả cánh đồng trong đúng con nước. Sức mạnh của xóm làng nằm ở chỗ mọi người biết dồn sức vào việc của nhau đúng lúc cần. Bài ca dao mở đầu bằng "rủ nhau" chứ không bằng "tôi đi" là vì thế.
Việc chỉ chạy khi mỗi người nhận một phần
Trong nhà cũng như ngoài đồng, hỏng việc thường không phải vì thiếu người mà vì không ai biết rõ phần của mình. Bài ca dao chia rành mạch: người này cày, người kia cấy, con trâu bừa. Rành mạch mà không rời rạc, vì tất cả cùng hướng về một vụ lúa.
Mang tinh thần ấy vào đời sống hôm nay
Người mới đi làm mấy năm đầu thường lương thấp, việc vặt nhiều, tên mình chẳng ở đâu. Đó đúng là quãng "bây giờ khó nhọc". Cái làm nên khác biệt về sau không phải là ai chịu khó hơn ai, mà là trong lúc chịu khó ấy có tích được nghề vào tay hay không. Cày mà không lật được đất thì cày mấy vụ ruộng vẫn vậy.
Trong nhà, "chồng cày, vợ cấy" hôm nay không còn là ruộng sâu ruộng cạn, mà là ai đưa con đi học, ai lo bữa tối, ai nhận ca trực đêm, ai gánh phần tiền học cho con. Nhiều cuộc cãi vã của các gia đình trẻ bắt đầu từ chỗ việc nhà không có tên chủ, ai cũng tưởng người kia sẽ làm. Chia rõ phần việc rồi tin nhau mà làm — đó là thứ bài ca dao đã nói từ rất lâu.
Ở chỗ làm, "rủ nhau" là văn hoá đồng đội: đến kỳ gấp thì người rảnh việc xắn tay đỡ người đang ngập việc, không đứng nhìn với lý do "không phải phần tôi". Công việc của một nhóm cũng có mùa vụ như ruộng lúa, lỡ nhịp là cả nhóm chịu.
Với con cái, câu ca dao dạy một điều mà lời khuyên suông không dạy nổi: cho trẻ nhìn thấy bố mẹ làm việc, và giao cho trẻ một phần việc vừa sức. Đứa trẻ từng góp tay vào một việc chung sẽ hiểu chữ "phong lưu" không rơi từ trên trời xuống.
Cũng nên hiểu cho đúng: "có ngày phong lưu" là niềm tin để đi tiếp, không phải lời bảo đảm. Cắm cúi làm mà không nhìn đường, không chọn ruộng, không xem trời thì vẫn có thể mất mùa. Người xưa lạc quan nhưng chưa bao giờ ngây thơ.
Những câu cùng mạch với "Rủ nhau đi cấy đi cày"
- "Có làm thì mới có ăn / Không dưng ai dễ đem phần đến cho." — Nói thẳng cái gốc: miếng ăn đi ra từ bàn tay mình, không ai cho không ai thứ gì.
- "Ai ơi bưng bát cơm đầy / Dẻo thơm một hạt, đắng cay muôn phần." — Nhắc người ăn cơm nhớ tới cái khó nhọc nằm sau hạt gạo.
- "Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ." — Tay chịu làm thì miệng có cái nhai, tay buông xuôi thì đành nhịn.
- "Một cây làm chẳng nên non / Ba cây chụm lại nên hòn núi cao." — Đúng tinh thần "rủ nhau": sức lẻ thì nhỏ, sức chụm lại thì lớn.
- "Thuận vợ thuận chồng, tát biển Đông cũng cạn." — Vợ chồng cùng một hướng thì việc nặng đến mấy cũng gánh được.
- "Của chồng công vợ." — Cơ nghiệp nhìn thấy được là của chung, trong đó có phần công lặng lẽ của người vợ.
Lời kết
Bài ca dao không hứa hẹn điều gì to tát. Nó chỉ dựng lại một buổi sáng có tiếng gọi nhau ngoài ngõ, có người cày người cấy, có con trâu lội bùn, và một câu tự nhủ rằng ngày dễ thở rồi sẽ tới. Đọc Rủ nhau đi cấy đi cày hôm nay, cái còn lại không phải hình ảnh cái cày hay con trâu, mà là thái độ: nhận phần việc của mình, làm cùng với người khác, chịu khó nhọc mà vẫn ngẩng đầu tin vào ngày sau.
