Trong kho ca dao về đất kinh kỳ có một bài rất đặc biệt: nó không tả trăng gió, không than thân, mà rủ người ta đi bộ một vòng phố phường rồi đọc tên từng phố như đọc một bài vè. Bài ấy mở đầu bằng hai câu quen thuộc:
Rủ nhau chơi khắp Long Thành
Ba mươi sáu phố rành rành chẳng sai
Chỉ hai dòng thôi mà đã nghe ra tiếng chân người, tiếng gọi nhau đi chơi phố.
Nghĩa đen của bài ca dao
Long Thành là một tên gọi cũ của vùng kinh đô Thăng Long, quen dùng trong thơ ca. Rủ nhau là cách nói rất đời thường: không phải một người đi lẻ, mà cả nhóm rủ rê nhau cùng đi. Chữ ấy đặt ngay đầu bài đã cho thấy giọng vui, giọng của người đi chơi chứ không phải người đi việc.
Ba mươi sáu phố là con số quen thuộc dân gian vẫn dùng để chỉ khu phố buôn bán của kinh thành, nơi mỗi phố gắn với một mặt hàng. Hai chữ rành rành nghĩa là rõ ràng, sờ sờ ra đó, ai đếm cũng thấy; chẳng sai là lời cam đoan cho chắc, kiểu người kể chuyện vỗ ngực bảo mình nói đúng.
Sau hai câu mở, bài ca dao chuyển sang đọc tên các phố, mỗi câu vài ba cái tên bắt đầu bằng chữ hàng, gọi theo thứ hàng bán ở đó. Người nghe cứ thế được dẫn đi từ phố này sang phố khác, y như đang len giữa dòng người.
Nghĩa bóng người xưa gửi gắm
Bài ca dao là một lời khoe rất hồn nhiên về nơi mình sống. Không cần dùng chữ đẹp, chỉ cần liệt kê cho đủ tên phố, người nghe đã hình dung ra cảnh buôn bán tấp nập: chỗ này bán vải, chỗ kia bán đồng, chỗ nọ bán nón. Sự phong phú tự nó nói lên tất cả.
Sâu hơn, cách đặt tên phố theo mặt hàng cho thấy một lối tổ chức đời sống: người cùng nghề ở gần nhau, thành phường, thành phố. Câu ca vì thế còn giữ lại cả một nếp làm ăn xưa, nơi nghề nghiệp gắn liền với chỗ ở đến mức trở thành tên gọi.
Và bài ca dao còn là một cách giữ trí nhớ. Ngày chưa có bản đồ trong tay mọi người, một bài vần điệu dễ thuộc chính là tấm bản đồ tiện nhất: cứ đọc theo nhịp, tên phố nối nhau hiện ra. Rủ nhau chơi khắp Long Thành vì thế vừa là bài ca, vừa là bài học thuộc lòng về nơi chốn.
Nguồn gốc và các dị bản
Không rõ bài ca dao này do ai đặt và có từ bao giờ. Đây là bài truyền miệng, ai thuộc thì đọc lại, ai nhớ thêm phố nào thì thêm vào. Không nên gán nó cho một tác giả hay một mốc thời gian cụ thể.
Điều cần nói thật rõ: phần kể tên phố ở giữa bài có nhiều bản khác nhau. Người vùng này nhớ thêm vài phố, người vùng kia bỏ bớt vài phố; thứ tự cũng đảo qua đảo lại tuỳ giọng đọc. Vì vậy bài viết này chỉ chép lại những câu mà lời được nhắc thống nhất, còn danh sách phố thì xin không liệt kê đầy đủ, để tránh chép sai lời của người xưa. Người đọc nếu muốn tra cứu đủ tên phố nên tìm ở các bản sưu tầm ca dao có đối chiếu.
Ngay cả con số ba mươi sáu cũng nên hiểu theo lối dân gian: một con số ước lệ chỉ sự nhiều, chứ không phải một phép đếm chính xác. Ca dao vốn không làm việc của sổ sách.
Bài học rút ra
Một là, cái quen thuộc cũng đáng để ngợi ca. Người xưa không cần đi đâu xa mới thấy có gì để kể. Họ kể ngay con phố mình qua lại hằng ngày, và chính sự chăm chú ấy đã giữ lại cho đời sau một bức tranh sống động. Biết yêu chỗ mình ở là bước đầu của lòng yêu quê hương.
Hai là, sự đa dạng làm nên sức sống. Mỗi phố một nghề, mỗi nghề một tay thợ; gộp lại mới thành chốn đông vui. Bài ca dao gián tiếp nhắc rằng một cộng đồng mạnh không phải nhờ ai cũng giống ai, mà nhờ mỗi người giỏi một việc và bổ sung cho nhau.
Ba là, muốn giữ được thì phải kể lại. Bao nhiêu điều của ngày xưa còn đến hôm nay đều nhờ có người nhớ, người hát, người truyền cho con cháu. Một bài ca dễ thuộc đôi khi giữ ký ức bền hơn nhiều thứ tưởng là chắc chắn.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Cách kể của bài ca dao rất đáng học khi ta muốn giới thiệu nơi mình sống. Thay vì nói suông rằng quê tôi đẹp, hãy làm như người xưa: kể tên cụ thể — con ngõ nào bán gì, buổi chợ nào họp lúc mấy giờ, hàng quà nào ăn buổi sáng. Người nghe nhớ được chi tiết, chứ ít khi nhớ được lời khen chung chung.
Với cha mẹ, đây là trò chơi hay cho con trẻ: cùng con đặt một bài vè về con đường tới trường, kể tên hàng quán, cây cối, ngã rẽ. Trẻ vừa thuộc đường, vừa quen với nhịp điệu tiếng Việt, lại vừa gắn bó hơn với nơi mình ở.
Còn với những ai làm việc liên quan tới giới thiệu vùng đất, bài ca dao nhắc một điều nữa: hãy trung thực với cái mình biết. Người xưa cam đoan rành rành chẳng sai vì họ nói điều mắt thấy. Kể quá lời thì câu chuyện có thể vui tai một lúc, nhưng không đi được xa.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Gió đưa cành trúc la đà, tiếng chuông Trấn Vũ, canh gà Thọ Xương — cũng vẽ đất kinh kỳ, nhưng bằng âm thanh buổi sớm mờ sương.
- Rủ nhau xem cảnh Kiếm Hồ, xem cầu Thê Húc, xem chùa Ngọc Sơn — cùng lối rủ nhau đi ngắm cảnh, cùng cách kể tên từng chỗ.
- Thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến — xếp hạng nơi phồn thịnh, gọn trong tám chữ.
- Dưa La, cà Láng, nem Báng, tương Bần — bản đồ quà ngon, mỗi làng một món để nhớ.
- Ước gì anh lấy được nàng, để anh mua gạch Bát Tràng về xây — tên đất đi vào cả lời hẹn ước lứa đôi.
- Anh đi anh nhớ quê nhà, nhớ canh rau muống nhớ cà dầm tương — đi xa rồi mới thấy những thứ quen thuộc là đáng nhớ nhất.
Lời kết
Bài ca dao Rủ nhau chơi khắp Long Thành không có triết lý cao xa, chỉ có tiếng rủ nhau đi chơi và những cái tên phố nối nhau. Nhưng chính sự giản dị ấy đã giữ lại cho đời sau một góc phố phường đông vui của ngày trước. Đọc lại câu ca, ta được nhắc rằng nơi chốn nào cũng đáng để nhìn kỹ, và điều đáng kể nhất thường nằm ngay dưới chân mình.
