Ao làng ngày trước mùa nào cũng phủ một lớp bèo xanh. Vớt cả rổ cũng chẳng ai nói gì, vì hôm sau bèo lại kín mặt nước. Chính cái sẵn tới mức không ai buồn đếm ấy đã đi vào tiếng nói hằng ngày, thành câu rẻ như bèo mà đến giờ người ta vẫn dùng, và dùng nhiều nhất là để nói về chuyện con người bị coi nhẹ.
Nghĩa đen của câu thành ngữ
Bèo là tên gọi chung cho mấy loài cây thủy sinh nổi trên mặt nước ao hồ, ruộng trũng. Người Việt quen thuộc với bèo tấm li ti, bèo cái xoè như bông hoa, bèo tây thân xốp mọc thành mảng lớn.
Đặc điểm khiến bèo trở thành hình ảnh của sự rẻ mạt nằm ở mấy điểm. Bèo mọc rất nhanh, chỉ ít ngày là phủ kín mặt ao. Bèo không cần ai trồng, không cần chăm, tự sinh tự lớn. Bèo cũng chẳng phải của riêng ai, ai vớt cũng được. Trong một nền kinh tế mà giá cả phụ thuộc vào công sức bỏ ra và mức khan hiếm, một thứ vừa sẵn vừa không tốn công thì đương nhiên gần như không có giá.
Nói vậy không có nghĩa bèo là thứ vô dụng. Bèo được vớt về băm cho lợn ăn, được ủ làm phân xanh, có loại còn dùng làm rau. Nhưng công dụng ấy không làm bèo đắt lên, bởi thứ gì cũng có thể lấy tự do thì không thành hàng hoá. Đó chính là điều câu thành ngữ nắm lấy.
Nghĩa bóng người xưa gửi gắm
Ban đầu, rẻ như bèo chỉ dùng cho hàng hoá: được mùa quá thì nông sản rẻ như bèo, hàng ế thì bán rẻ như bèo. Nhưng cách dùng đáng chú ý hơn là khi câu này chuyển sang nói về con người và công sức con người.
Người ta nói công thợ rẻ như bèo, nói một tấm bằng giờ rẻ như bèo, nói lời hứa của ai đó rẻ như bèo. Ở đây câu thành ngữ không còn đo giá tiền nữa mà đo mức được coi trọng. Và đi kèm với nó gần như luôn có một chút cay đắng hoặc bất bình, chứ hiếm khi là lời nói suông.
Tiếng Việt còn có chữ bèo bọt để chỉ thân phận trôi nổi, và phận bèo để nói cảnh sống lênh đênh không nơi bám víu. Ca dao xưa cũng hay mượn cánh bèo mặt nước mà than thân. Vì thế hình ảnh cây bèo trong tiếng Việt vừa mang nghĩa rẻ, vừa mang nghĩa bấp bênh, hai nét ấy quyện vào nhau.
Nguồn gốc và các cách nói gần nghĩa
Không rõ câu này có từ bao giờ, và cũng không nên gán nó cho một nguồn cụ thể. Đây là lối nói dân gian nảy ra từ chính cảnh vật đồng bằng Bắc Bộ và Nam Bộ, nơi ao chuôm, kênh rạch đâu cũng có bèo.
Cùng ý này, người Việt còn nói rẻ như cho, rẻ mạt, hay bán tống bán tháo khi tả cảnh phải hạ giá gấp. Ở chiều ngược lại, để nói thứ đắt và quý thì có đắt như tôm tươi, hoặc mượn hình ảnh vàng như trong tấc đất tấc vàng. Đặt cạnh nhau mới thấy người xưa lập ra cả một thang giá trị bằng những hình ảnh rất đời thường: bèo ở đáy thang, vàng ở đỉnh thang.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất: giá trị không nằm hoàn toàn trong bản thân sự vật, mà phụ thuộc rất nhiều vào mức khan hiếm. Bèo vẫn có ích cho lợn, cho ruộng, nhưng vì quá sẵn nên không ai trả tiền. Điều này đúng cả với sức lao động. Một công việc dù cần mẫn đến đâu, nếu ai cũng làm được và làm sẵn, thì phần công khó mà cao lên. Muốn không bị trả rẻ, phải có cái người khác chưa có.
Bài học thứ hai: cái gì cho quá dễ thì người nhận cũng coi nhẹ. Điều này thấy rõ trong quan hệ giữa người với người. Sẵn lòng giúp là tốt, nhưng giúp vô điều kiện và không giới hạn thì đến lúc nào đó lòng tốt ấy bị mặc nhiên coi là bổn phận. Không phải vì người kia xấu, mà vì bản tính con người hay định giá theo mức khó có được.
Bài học thứ ba nghiêm khắc hơn, dành cho người đang ở thế định giá kẻ khác. Nói công của ai đó rẻ như bèo nghe thì gọn, nhưng đằng sau con số ấy là một con người với đủ mọi lo toan. Người xưa dùng câu này phần lớn với giọng xót xa, chứ không phải giọng hả hê. Giữ được cái nhìn ấy thì mới không thành người bạc.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, ai cũng có lúc thấy sức mình bị trả rẻ. Có hai hướng xử lý, và cả hai đều cần thiết. Hướng thứ nhất là nhìn lại xem cái mình làm có phải thứ quá dễ thay thế không, rồi đầu tư vào phần khó thay thế, dù là tay nghề, kinh nghiệm hay uy tín. Hướng thứ hai là biết nói ra mức giá của mình một cách đàng hoàng, vì im lặng thường được hiểu là đồng ý.
Trong tiêu dùng, câu này lại nhắc chuyện ngược lại. Thấy món gì rẻ như bèo thì nên hỏi vì sao nó rẻ. Có khi đơn giản là hàng nhiều, mùa rộ, người bán cần vốn nhanh. Nhưng cũng không ít lần cái rẻ ấy phải bù bằng chất lượng, bằng độ bền, hoặc bằng công sức của một ai đó bị ép giá.
Trong dạy con, hình ảnh cây bèo có thể dùng theo cách tích cực. Thay vì chỉ nói con phải cố gắng, có thể chỉ cho con thấy vì sao thứ gì cũng sẵn thì không quý: đồ chơi có quá nhiều thì chẳng cái nào được nâng niu. Từ đó đứa trẻ hiểu dần rằng thứ mình có được bằng công sức mới là thứ mình biết giữ.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Tiền nào của nấy — nhắc rằng giá rẻ thường đi liền với chất lượng thấp, không nên chỉ nhìn con số.
- Của rẻ là của ôi — kinh nghiệm mua bán của người xưa về những món hời đáng ngờ.
- Đắt như tôm tươi — vế đối lập, tả thứ khan hiếm và được nhiều người tranh mua.
- Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ — khẳng định giá trị của lao động thật.
- Ruộng bề bề không bằng nghề trong tay — có nghề riêng thì không sợ bị trả rẻ.
- Một nghề cho chín còn hơn chín nghề — làm sâu một việc là cách để mình không dễ bị thay thế.
Lời kết
Câu rẻ như bèo mượn một thứ tầm thường nhất ngoài ao để nói chuyện định giá, mà chuyện định giá thì rốt cuộc luôn là chuyện con người. Người xưa nói câu này thường không phải để chê món hàng, mà để thương cho công sức bị coi nhẹ. Hiểu như vậy, ta vừa biết cách làm cho phần mình đáng giá hơn, vừa biết dè chừng khi nói về giá trị của người khác.
