Có những câu ca dao không hay ở chữ nghĩa mà hay ở chỗ nó đúng với một cảnh mà nhà nào cũng từng trải qua: cảnh tiễn con lên đường. Câu Ra đi mẹ có dặn dò, sông sâu chớ lội, đò đầy chớ đi ghi lại đúng khoảnh khắc ấy. Mẹ không dặn con phải làm nên ông nọ bà kia, chỉ dặn hai điều rất nhỏ, mà hai điều nhỏ ấy giữ được cái mạng.
Nghĩa đen: hai điều cấm giữa vùng sông nước
Muốn hiểu câu này phải hình dung ra đường đi lại của người Việt xưa. Đường bộ ít, cầu càng hiếm, đi đâu xa cũng phải qua sông, qua rạch, qua bến đò. Con đi làm ăn xa thì hành trang gọn nhẹ, chuyện gặp nước là chuyện chắc chắn.
Sông sâu chớ lội — dặn con đừng liều lội qua chỗ nước sâu để rút ngắn đường. Nhìn mặt nước thì phẳng, nhưng dưới đáy có hố, có xoáy, có dòng chảy ngầm; người bơi giỏi vẫn chết đuối như thường. Muốn qua thì tìm bến, tìm đò, chịu mất thời gian một chút.
Đò đầy chớ đi — dặn con đừng bước xuống chiếc đò đã chở quá tải. Đò ngang ngày trước nhỏ, mạn thấp, chỉ cần thêm vài người là nước mấp mé. Gặp gió ngang hay sóng của thuyền lớn chạy qua là lật. Người vội thì cứ chen lên cho kịp chuyến; người nghe lời mẹ thì đứng lại đợi chuyến sau.
Hai điều dặn ấy đều rất cụ thể, không hề trừu tượng. Người mẹ quê không nói lý thuyết, mẹ nói đúng cái nguy hiểm mà mẹ biết.
Nghĩa bóng: cái gì nguy quá thì đừng ham
Đi hết nghĩa đen thì thấy tầng nghĩa rộng hơn. Sông sâu và đò đầy là hai kiểu rủi ro khác nhau, và người xưa gộp cả hai vào một lời dặn.
Sông sâu là rủi ro mình tự lao vào vì chủ quan, vì tưởng sức mình chịu được. Trong đời, đó là những việc vượt quá khả năng mà vẫn ôm lấy: vay món tiền quá lớn, nhận công việc mình chưa đủ nghề, tin một lời hứa quá hời.
Đò đầy là rủi ro do đám đông kéo theo. Chiếc đò ấy có sẵn người ngồi, ai cũng xuống thì mình cũng xuống, chẳng ai thấy sợ. Nhưng chính chỗ đông người mà quá sức chịu đựng lại là chỗ dễ chìm nhất. Người xưa dặn: thấy đông chưa chắc đã an toàn.
Nói gọn lại, đây là bài học về sự thận trọng của người sắp bước ra khỏi nhà. Ở nhà có cha mẹ đỡ, ra ngoài chỉ còn một mình, nên phải tự biết chỗ nào lùi.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao dân gian, không rõ xuất xứ, không xác định được vùng nào hát trước. Câu này gắn với mảng ca dao dặn dò lúc chia tay, vốn rất phong phú trong đời sống người Việt vì chuyện đi làm ăn xa, đi lính, đi buôn là chuyện thường.
Riêng hai vế sông sâu chớ lội, đò đầy chớ đi thì rất ổn định, hầu như bản nào cũng giữ nguyên. Vế mở đầu thì có nhiều bản khác nhau: có nơi hát “Ra đi mẹ có dặn dò”, có nơi “Con đi mẹ dặn lời này”, có nơi lại ghép vào một bài dài hơn với những lời dặn khác về ăn ở, về giữ mình nơi đất lạ. Không có bản nào được coi là bản gốc chính thức, nên chép câu nào cũng nên nói rõ là ca dao có nhiều dị bản.
Bài học rút ra
Thứ nhất, lời dặn có giá trị nhất thường là lời dặn cụ thể. Mẹ không nói “con hãy cẩn thận”, vì câu đó nghe rồi quên ngay. Mẹ chỉ ra đúng hai tình huống có thật. Người dặn ai điều gì cũng nên học cách ấy: nói rõ việc gì, ở đâu, lúc nào, thay vì khuyên chung chung.
Thứ hai, chậm một chuyến đò không mất gì, lật đò thì mất tất cả. Đây là cách người xưa cân nhắc rủi ro: so cái được rất nhỏ với cái mất rất lớn. Đi sau một chuyến chỉ tốn nửa buổi; xuống đò đầy thì có thể không bao giờ về tới nơi. Nguyên tắc ấy dùng được cho hầu hết quyết định trong đời.
Thứ ba, đằng sau lời dặn là nỗi lo của người ở lại. Người đi bận rộn với chặng đường trước mặt, ít khi nghĩ tới người đứng ở bến. Nhớ ra điều đó thì sẽ chịu khó báo tin về nhà, và cũng bớt coi thường những lời dặn tưởng là thừa.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ngày nay ít ai còn phải lội sông, nhưng “sông sâu” và “đò đầy” thì vẫn đầy chung quanh. Người trẻ lên thành phố nhận việc, gặp lời mời trả lương cao bất thường, giấy tờ mập mờ, đó là sông sâu. Nghe bạn bè rủ nhau góp tiền vào một kênh đầu tư mà không ai giải thích nổi tiền sinh lời từ đâu, đó là đò đầy.
Trong công việc, câu ca dao nhắc chuyện biết lượng sức. Nhận thêm một dự án khi mình đã kín lịch nghe thì oai, nhưng làm hỏng cả hai thì thiệt hơn là từ chối tử tế từ đầu. Trong việc học cũng vậy, ôm cùng lúc năm khoá học thì thường chẳng xong khoá nào.
Với con cái, cha mẹ nay tiễn con đi học xa vẫn nên giữ lối dặn ấy: dặn thật cụ thể một vài điều quan trọng, chẳng hạn không đi xe của người lạ đêm khuya, không cho ai mượn giấy tờ tuỳ thân. Dặn ít mà rõ thì con nhớ được, dặn nhiều quá thì con để ngoài tai.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Đi hỏi già, về nhà hỏi trẻ — muốn biết đường đất chỗ lạ thì hỏi người từng trải, đừng tự đoán.
- Cẩn tắc vô ưu — cẩn thận từ đầu thì về sau không phải lo.
- Chớ thấy sóng cả mà ngã tay chèo — vế bù lại: thận trọng không có nghĩa là nhát gan bỏ cuộc.
- Đi một ngày đàng học một sàng khôn — đi xa vẫn cần, miễn là đi cho khéo.
- Má ơi đừng gả con xa, chim kêu vượn hú biết nhà má đâu — cùng mảng ca dao về nỗi lo khi người thân đi xa.
- Ăn cỗ đi trước, lội nước theo sau — cùng hình ảnh lội nước, nhưng nói về thói khôn lỏi.
Lời kết
Câu ca dao Ra đi mẹ có dặn dò, sông sâu chớ lội, đò đầy chớ đi chỉ gói vỏn vẹn hai điều cấm, mà giữ được con suốt chặng đường xa. Lời dặn ấy hôm nay đổi hình đổi dạng, không còn là sông và đò, nhưng cái lõi thì không cũ: đứng trước chỗ nguy hiểm, chịu chậm một nhịp bao giờ cũng khôn hơn.
