Có những câu tục ngữ đọc lên là hình dung ngay được cảnh, “Quýt làm cam chịu” là một câu như thế. Chỉ bốn chữ, mượn hai loại quả rất quen của vườn nhà, người xưa gói gọn một tình huống mà thời nào cũng gặp: người gây ra chuyện thì đứng ngoài, người không liên quan lại phải hứng hậu quả.
Nghĩa đen: quýt và cam khác nhau ở chỗ nào
Quýt và cam là hai loại quả cùng họ, cùng được trồng trong vườn, quả tròn, vỏ vàng hoặc xanh, múi mọng nước. Người không tinh mắt nhìn thoáng qua rất dễ nhầm loại này với loại kia, nhất là khi quả còn trên cây, lẫn trong tán lá.
Chính chỗ “trông giống nhau” ấy là mấu chốt của câu tục ngữ. Vì nhìn na ná nhau nên mới có chuyện nhầm lẫn: cái sai do quýt gây ra, nhưng khi quy trách nhiệm thì người ta lại chỉ vào cam. Cam vô can, cam không làm gì cả, cam vẫn phải chịu.
Cách nói này cũng gọn đến mức khắc nghiệt: hai vế đối nhau, một bên “làm”, một bên “chịu”, không có chữ nào thừa. Cái phi lý được đặt thẳng ra mà không cần bình luận.
Nghĩa bóng: nỗi oan của người đứng gần
Nghĩa bóng của câu rất rõ: người này gây ra lỗi, người khác phải gánh lấy hậu quả. Trong đời sống, cảnh ấy xảy ra nhiều kiểu.
Có khi là do nhầm lẫn thật: người ngoài không phân biệt được ai với ai, thấy hai người đứng cạnh nhau thì quy tội cho người dễ tìm hơn. Có khi là do người có lỗi biết cách né, đẩy phần trách nhiệm sang người hiền lành, ít nói. Cũng có khi là do trách nhiệm tập thể: một người sai, cả nhóm bị phạt.
Câu tục ngữ mang giọng ngậm ngùi và có phần chua chát. Nó không dạy ta phải làm gì, nó chỉ gọi tên một sự bất công quen thuộc, để người trong cuộc biết mình không đơn độc và người ngoài cuộc thì biết mà dè chừng khi phán xét.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là thành ngữ dân gian, không rõ nguồn gốc, không xác định được thời điểm ra đời và cũng không thể gán cho tác giả nào. Nó thuộc lớp thành ngữ mượn cây trái trong vườn để nói chuyện người, rất phổ biến trong tiếng Việt.
Trong khi nói, nhiều người dùng câu này dưới dạng nguyên vẹn bốn chữ. Cũng có khi nó được dùng nối vào một câu than dài hơn, kiểu “thôi thì quýt làm cam chịu”, mang sắc thái buông xuôi, chấp nhận cho xong chuyện. Ngoài ra, tiếng Việt còn có những cách nói gần nghĩa như “kẻ ăn ốc người đổ vỏ”, cùng chỉ cảnh người hưởng thì một đằng, người dọn hậu quả lại một nẻo.
Bài học rút ra
Thứ nhất, đừng vội quy kết khi chưa rõ ai làm. Bài học lớn nhất của câu tục ngữ này dành cho người đứng ngoài phán xét. Rất nhiều nỗi oan bắt đầu từ chỗ người có quyền phán xét lười tìm hiểu, chọn cách nhanh nhất là đổ cho người ở gần nhất.
Thứ hai, người gây lỗi nên tự đứng ra nhận. Nếu quýt biết lên tiếng thì cam đã không phải chịu. Nhận lỗi là việc khó, nhưng để người khác chịu thay mình thì cái mất còn lớn hơn nhiều: mất chỗ đứng trong lòng mọi người, mà thường là mất vĩnh viễn.
Thứ ba, người hay chịu oan cũng cần học cách nói. Nhẫn nhịn là đức tính tốt, nhưng im lặng mãi trong những chuyện có thể nói rõ lại khiến sự bất công thành thói quen. Nói cho rành mạch, đúng lúc, không lớn tiếng, đó là cách tự bảo vệ chính đáng.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở nơi làm việc, hãy tập thói quen ghi lại phần việc của mình: ai bàn giao, bàn giao lúc nào, tình trạng ra sao. Không phải để phòng thủ với đồng nghiệp, mà để khi có sự cố thì mọi chuyện được nhìn theo dữ kiện chứ không theo cảm tính. Người quản lý cũng nên có thói quen hỏi “việc này khâu nào hỏng” trước khi hỏi “ai làm”.
Trong gia đình, cảnh này hay xảy ra với anh chị em. Đứa em nghịch làm vỡ đồ, đứa anh bị mắng vì “không trông em”. Người lớn nên tách rõ hai chuyện: lỗi của người làm và trách nhiệm của người trông. Gộp chung lại lâu ngày sẽ tạo ra một đứa trẻ ấm ức và một đứa trẻ ỷ lại.
Trong quan hệ bạn bè, nếu thấy bạn mình đang bị hiểu lầm vì việc mình gây ra, hãy lên tiếng sớm. Một câu nói đúng lúc giữ lại được cả một tình bạn nhiều năm.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Kẻ ăn ốc, người đổ vỏ — người hưởng phần ngon, người khác dọn phần phiền phức.
- Trâu bò húc nhau, ruồi muỗi chết — kẻ mạnh tranh chấp, người nhỏ bé vô can lại chịu thiệt.
- Trăm dâu đổ đầu tằm — mọi phiền toái cuối cùng dồn hết lên một người.
- Gắp lửa bỏ tay người — cố ý đẩy tội của mình sang cho người khác.
- Con dại cái mang — người thân phải gánh lấy hậu quả từ việc mình không gây ra.
Lời kết
Người xưa nhìn ra vườn, thấy quả cam quả quýt lẫn vào nhau, rồi rút ra một câu nói về phận người. “Quýt làm cam chịu” nhắc ta hai điều cùng lúc: hãy cẩn thận khi kết tội ai đó, và hãy đủ can đảm để nhận phần lỗi thuộc về mình, đừng để người vô can phải gánh thay.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
