Ở vùng đồng bằng nhiều sông rạch, muốn sang bờ bên kia thì chỉ có một cách: xuống đò. Từ cảnh sinh hoạt quen thuộc ấy, người xưa đúc lại thành câu Qua sông phải lụy đò để nói về một tình thế mà ai trong đời cũng gặp — lúc mình cần tới người khác. Câu nói ngắn, có phần chua chát, nhưng rất thật.
Nghĩa đen: bến đò ngang và chữ "lụy"
Ngày trước, giữa hai bờ sông thường chỉ có một bến đò ngang. Người đi chợ, học trò đi học, người đi ăn cưới đều phải chờ đò. Đò có giờ của đò, có lệ của đò: khách phải đợi cho đủ chuyến, phải theo giá chủ đò đưa ra, phải xuống đúng chỗ đò cập. Trời mưa gió thì đò nghỉ, khách dù gấp mấy cũng đành chịu.
Chữ lụy trong tiếng Việt cổ có nghĩa là phải nhờ vả, phải chịu lép, phải trông cậy vào người ta. "Lụy đò" tức là dù mình có tiền, có địa vị đến đâu, khi đã đứng ở bến thì vẫn phải nhũn nhặn với người chèo đò. Đó không phải là chuyện sang hèn, mà là chuyện ai đang nắm phương tiện. Người xưa nhìn ra điều đó rất sớm và nói thẳng ra.
Nghĩa bóng: khi ta ở thế cần người khác
Con sông trong câu tục ngữ là mọi trở ngại ta không tự vượt qua được: một công việc cần người có nghề, một thủ tục cần người biết đường, một cơ hội cần người giới thiệu. Con đò là những người đang nắm chìa khoá ấy. Qua sông phải lụy đò nghĩa là khi đã cần tới người ta thì phải biết mềm mỏng, biết chờ, biết chấp nhận điều kiện của người ta trong chừng mực hợp lý.
Cần phân biệt cho rõ: câu này mô tả một thực tế chứ không cổ vũ thói xu nịnh hay luồn cúi. "Lụy" là hạ mình đúng lúc, đúng việc, giữ lễ với người đang giúp mình. Nó khác hẳn việc đánh mất lòng tự trọng hay chấp nhận những đòi hỏi ngang trái. Người hiểu câu tục ngữ thấu đáo sẽ nhũn nhặn ở bến đò nhưng không vì thế mà quên mình là ai.
Nguồn gốc và các dị bản
Không rõ câu tục ngữ này xuất hiện từ khi nào, cũng không thể quy cho một người nào cụ thể. Nó thuộc lớp tục ngữ sinh ra từ đời sống sông nước, nơi bến đò là một phần không thể thiếu của làng quê. Dân gian còn nói cùng ý bằng nhiều cách: Qua sông thì phải lụy đò, hay đầy đủ hơn là Qua sông thì phải lụy đò, tối trời phải lụy ngọn đèn — thêm một hình ảnh nữa để nhấn mạnh rằng hoàn cảnh nào cũng có cái ta phải trông cậy.
Đáng chú ý là dân gian không chỉ nói một chiều. Bên cạnh lời khuyên mềm mỏng khi nhờ cậy, người xưa cũng có Qua cầu rút ván để chê kẻ dùng xong người ta rồi trở mặt. Hai câu đặt cạnh nhau cho thấy một cách nhìn khá đầy đủ: lúc cần thì đừng làm cao, mà lúc qua được rồi thì cũng đừng bạc bẽo.
Bài học rút ra
Trước hết là bài học về sự khiêm nhường đúng lúc. Nhiều người tự ái đến mức thà chịu thiệt còn hơn phải mở lời nhờ ai. Người xưa thì thực tế hơn: đã đứng trước con sông thì việc nhờ đò không có gì đáng xấu hổ. Cái đáng xấu hổ là ương ngạnh để lỡ việc, hoặc là nhờ vả mà vẫn hống hách.
Thứ hai là bài học về lòng biết ơn. Câu tục ngữ nhắc ta rằng chuyến đò nào cũng có người chèo. Sang tới bờ rồi mà quên mất người đã đưa mình qua thì chính là kiểu người bị dân gian chê cười trong câu "qua cầu rút ván". Một lời cảm ơn, một sự nhớ ơn về sau chẳng tốn kém gì mà giữ được tình người.
Thứ ba, mặt trái của câu tục ngữ là lời nhắc cho người đang cầm mái chèo. Ai cũng có lúc ở vị trí con đò: người có nghề, người có quyền quyết, người có thông tin. Nếu lợi dụng thế của mình để làm khó người đang cần, thì cái được trước mắt sẽ đổi bằng tiếng xấu lâu dài. Bến đò nào cũng có ngày vắng khách nếu chủ đò quen thói bắt chẹt.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Người mới vào nghề cần đàn anh chỉ việc thì nên chịu khó hỏi, chịu khó lắng nghe, đừng vì bằng cấp cao hơn mà tỏ ra ngang hàng ngay từ đầu. Đó là "lụy đò" theo nghĩa lành mạnh nhất: nhún mình để học được việc, rồi chính mình sẽ có ngày cầm mái chèo.
Khi đi làm giấy tờ, sửa nhà, hay nhờ người quen giúp một việc gấp, cách nói năng nhẹ nhàng và biết chờ đợi thường đem lại kết quả tốt hơn hẳn thái độ hạch sách. Ngược lại, nếu người ta đòi hỏi những điều không đúng, ta hoàn toàn có quyền tìm một bến đò khác — thời nay hiếm con sông nào chỉ có duy nhất một chuyến đò.
Trong nuôi dạy con, câu tục ngữ là dịp để dạy trẻ hai điều cùng lúc: biết nhờ giúp đỡ khi mình chưa làm được, và biết cảm ơn người đã giúp. Đứa trẻ hiểu được điều đó sẽ không ngại hỏi thầy cô, không ngại nhờ bạn, mà cũng không lớn lên thành người vô ơn.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Qua cầu rút ván — chê kẻ nhờ được việc rồi quay lưng với người đã giúp mình.
- Ăn cháo đá bát — lời nặng nhất dân gian dành cho thói vô ơn.
- Muốn sang thì bắc cầu Kiều — muốn đạt điều tốt đẹp thì phải biết trọng người dẫn đường cho mình.
- Một điều nhịn, chín điều lành — mềm mỏng đúng lúc thì việc trôi chảy, tránh được va chạm không đáng.
- Lời chào cao hơn mâm cỗ — thái độ khi nhờ cậy nhiều khi còn quan trọng hơn cả lễ vật.
- Ở lâu mới biết lòng người có nhân — cách người ta cư xử khi mình ở thế yếu mới cho thấy con người thật.
Lời kết
Qua sông phải lụy đò không phải lời dạy người ta cam chịu, mà là lời nhắc về thế đứng của mỗi người trong từng hoàn cảnh. Hôm nay ta là khách đợi đò, mai kia có thể chính ta cầm mái chèo. Nhớ được cả hai vế ấy thì lúc nhờ cậy sẽ không thấy tủi, mà lúc được cậy nhờ cũng không nỡ làm khó ai.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
