Người quê xưa mở miệng nói chuyện mùa màng thường bắt đầu bằng hai tiếng "ơn trời". Bài ca dao dưới đây cũng vậy, nhưng nó không dừng lại ở lời tạ ơn: ngay câu sau đã là chuyện bừa chuyện cày, tức là phần việc của con người. Chỉ bốn dòng mà đủ cả hai vế của một vụ lúa.
Ơn trời mưa nắng phải thì
Nơi thì bừa cạn, nơi thì cày sâu
Công lênh chẳng quản bao lâu
Ngày nay nước bạc, ngày sau cơm vàng
Từng chữ trong bài nói gì
Ơn trời là một lời cảm ơn, nói ra tự nhiên như hơi thở. Trong đời sống nhà nông, "trời" trước hết là thời tiết — thứ quyết định mùa màng mà con người không nắm được.
Mưa nắng phải thì là chỗ cần hiểu kỹ nhất. Chữ thì ở đây là thời, tức thời vụ, đúng lúc. Phải thì nghĩa là đúng lúc cần: lúc gieo mạ thì có mưa cho đất mềm, lúc lúa trổ thì trời quang, lúc gặt thì nắng ráo để phơi. Mưa nhiều chưa chắc đã tốt, nắng lắm cũng chưa chắc đã hay; điều nhà nông cầu không phải là nhiều hay ít, mà là đúng lúc.
Nơi thì bừa cạn, nơi thì cày sâu chuyển hẳn sang phần việc của người. Chân ruộng mỗi nơi mỗi khác: ruộng trũng, đất đã nhuyễn thì chỉ cần bừa qua lớp mặt; ruộng cao, đất chai cứng thì phải cày sâu cho vỡ tầng đất bên dưới. Câu này nói lên một điều rất nghề: cùng một cánh đồng nhưng không thửa nào làm giống thửa nào, người làm phải nhìn đất mà liệu tay.
Công lênh chẳng quản bao lâu — công lênh là công sức bỏ ra, chẳng quản là không nề hà, không kể lể. Cả vế nghĩa là: công bỏ ra bao nhiêu, kéo dài bao lâu cũng không tính toán so đo.
Ngày nay nước bạc, ngày sau cơm vàng là hai hình ảnh đặt đối nhau rất khéo. Nước bạc là mặt ruộng mới cấy, nước loang loáng trắng dưới nắng, chưa có gì ngoài mấy dảnh mạ non và bùn lầy — cái trước mắt chỉ toàn cực nhọc. Cơm vàng là mùa gặt, là bát cơm dẻo thơm trên mâm. Từ trắng sang vàng, từ nước sang cơm — cả một vụ lúa nằm gọn trong một dòng.
Điều người xưa thật sự muốn nói
Bài ca dao chia rành mạch hai phần: phần trời cho và phần người làm. Câu đầu ngả nón cảm ơn thời tiết. Ba câu còn lại nói chuyện bừa, cày, công sức, chờ đợi. Cách sắp xếp ấy chính là thái độ sống của người xưa: biết ơn trời nhưng không ỷ vào trời.
Đây là chỗ rất đáng nhớ. Nếu chỉ có câu đầu, bài ca dao sẽ thành lời phó mặc. Nếu bỏ câu đầu đi, nó lại thành lời khoe công. Đặt cạnh nhau, hai vế đỡ lấy nhau: điều gì ngoài tầm tay thì đón nhận với lòng biết ơn, điều gì trong tầm tay thì cắm cúi mà làm cho hết sức.
Vế thứ hai của nghĩa bóng nằm ở chữ chẳng quản. Người đo đếm từng giọt mồ hôi thường bỏ cuộc sớm, vì việc nào cũng thấy mình chịu thiệt. Người xưa chọn cách khác: đã nhận việc thì làm cho xong, chuyện công cán tính sau. Không phải vì họ không biết tiếc sức, mà vì họ hiểu có những việc chỉ trả công vào lúc cuối — như cây lúa, phải đủ ngày mới cho hạt.
Và niềm tin ở câu cuối không phải niềm tin suông. "Ngày sau cơm vàng" đứng được là nhờ ba câu trước đã kể đủ: trời thuận, đất được làm đúng cách, công sức bỏ ra không thiếu. Đủ ba thứ ấy thì lời hứa mới có chân đứng.
Xuất xứ và những bản chép khác
Đây là ca dao dân gian, truyền miệng, không rõ ai đặt ra và không rõ có từ bao giờ. Không có căn cứ nào để gán bài này cho một tác giả, một vùng đất hay một mốc thời gian cụ thể, nên tốt nhất là nói thẳng: nguồn gốc không rõ.
Về dị bản, bài này thường gặp ở hai dạng dài ngắn khác nhau. Bản bốn dòng như trên là bản quen thuộc nhất. Ngoài ra còn một bản dài hơn, nối thêm hai dòng khuyên giữ đất: "Ai ơi đừng bỏ ruộng hoang / Bao nhiêu tấc đất, tấc vàng bấy nhiêu". Hai dòng cuối "Ngày nay nước bạc, ngày sau cơm vàng" cũng hay được trích riêng như một câu nói cửa miệng, tách hẳn khỏi bài. Chuyện dài ngắn co giãn như vậy là đặc điểm chung của ca dao, vốn sống trong trí nhớ chứ không có một bản gốc để đối chiếu.
Bài học còn dùng được
Biết ơn phần mình không làm ra
Thành quả nào cũng có một phần không thuộc về công của mình: thời điểm thuận, người giúp đúng lúc, một cơ hội tình cờ. Người xưa gọi phần ấy là "ơn trời". Nhận ra nó không làm ta nhỏ đi, chỉ khiến ta bớt tự phụ lúc được mùa và bớt cay cú lúc mất mùa.
Việc gì trong tay mình thì làm cho đúng cách
"Nơi bừa cạn, nơi cày sâu" là lời nhắc đừng làm mọi thứ theo một kiểu. Mỗi việc, mỗi người, mỗi hoàn cảnh đòi một cách xử lý riêng. Chăm chỉ mà làm sai cách thì vẫn phí công.
Bền công hơn nóng ruột
Từ "nước bạc" tới "cơm vàng" là cả một mùa. Không có cách nào rút ngắn quãng ấy bằng sự sốt ruột. Điều duy nhất làm được là giữ tay đều và giữ lòng yên trong lúc chờ.
Vận dụng vào chuyện thường ngày
Người học nghề hiểu chữ "phải thì" rõ nhất. Có những thứ ép không được: tay nghề cần đủ số giờ, sức khoẻ cần đủ tháng tập, lòng tin của khách cần đủ số lần giao hàng đúng hẹn. Ai cũng muốn nhảy thẳng tới "cơm vàng", nhưng đoạn "nước bạc" thì không ai được miễn.
Trong công việc, "phần trời" hôm nay mang tên khác: thị trường lên xuống, một dự án bị cắt, một cơ hội đến đúng lúc mình vừa đủ sẵn sàng. Người hiểu bài ca dao này sẽ không quy hết thành công về mình khi thuận, cũng không đổ hết cho vận rủi khi nghịch — họ tách bạch được cái gì đáng rút kinh nghiệm, cái gì chỉ là thời tiết.
Người chăm sức khoẻ cũng đi đúng con đường ấy: ăn uống điều độ, tập luyện, ngủ đủ đều là những việc chẳng thấy kết quả trong tuần đầu. Ai bỏ dở sau mươi ngày vì "chưa thấy gì" là người rời ruộng khi mặt nước còn đang bạc.
Với con cái, câu ca dao gợi một cách dạy nhẹ nhàng: cho trẻ trồng một chậu rau, chăm một con vật nhỏ, để chúng tự thấy khoảng cách giữa lúc gieo và lúc hái. Đó là bài học về sự chờ đợi mà không lời giảng nào thay được.
Còn trong ứng xử, "công lênh chẳng quản" nhắc ta đừng biến việc giúp nhau thành một cuốn sổ nợ. Nhà nào cũng có những việc phải làm mà không ai trả công — chăm cha mẹ già, đưa đón con, dọn dẹp nhà cửa. Đếm kỹ quá thì tình cạn trước khi việc xong.
Những câu quen thuộc cùng chủ đề
- "Nhất thì, nhì thục." — Làm ruộng thì đúng thời vụ là quan trọng nhất, sau mới tới chuyện đất được cày bừa thuần thục; đúng tinh thần chữ "phải thì".
- "Lạy trời mưa xuống / Lấy nước tôi uống / Lấy ruộng tôi cày." — Lời cầu mưa mộc mạc, cho thấy nhà nông trông vào trời tới mức nào.
- "Trông trời, trông đất, trông mây / Trông mưa, trông nắng, trông ngày, trông đêm." — Kể nỗi thấp thỏm của người đi cấy, phải để mắt tới đủ thứ nằm ngoài tầm tay mình.
- "Ai ơi đừng bỏ ruộng hoang / Bao nhiêu tấc đất, tấc vàng bấy nhiêu." — Khuyên giữ lấy đất và giữ lấy việc, đừng để phí thứ mình đang có trong tay.
- "Được mùa chớ phụ ngô khoai / Đến khi thất bát lấy ai bạn cùng." — Lúc no đủ đừng quên cái đã nuôi mình qua những ngày thiếu thốn.
- "Ăn quả nhớ kẻ trồng cây." — Cùng một mạch biết ơn: hưởng thành quả thì nhớ tới người và công sức làm ra nó.
Khép lại
Bốn dòng ca dao ấy giữ được một thế cân bằng mà nhiều lời khuyên dài dòng hôm nay đánh mất: ngửa mặt cảm ơn trời, rồi cúi xuống làm việc của mình. Ơn trời mưa nắng phải thì không dạy ta trông chờ vận may, cũng không xúi ta tin rằng cứ cố là được tất. Nó chỉ đặt ta vào đúng chỗ — giữa phần trời cho và phần mình làm — và nhắc rằng khoảng cách từ nước bạc tới cơm vàng bao giờ cũng phải đi bằng chân.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
