Người xưa để lại nhiều lời dạy về việc học, nhưng ít câu nào gọn và đắt như bốn chữ ôn cố tri tân. Câu này thoạt nghe tưởng chỉ là lời khuyên chăm ôn bài, đọc kỹ mới thấy nó nói về một cách học sâu hơn thế nhiều: quay lại chỗ cũ không phải để lặp lại, mà để nhìn ra điều trước đây mình chưa nhìn thấy.
Nghĩa đen
Bốn chữ trong câu đều là chữ Hán quen thuộc:
- Ôn: hâm cho ấm lại, làm cho ấm lên; từ đó có nghĩa ôn lại, xem lại điều đã học. Chữ này có trong "ôn bài", "ôn tập", và cũng chính là chữ "ôn" trong "ôn hoà" với nghĩa ấm áp.
- Cố: cũ, xưa, đã qua. Chữ này có trong "cố hương" (quê cũ), "cố nhân" (người cũ), "điển cố" (chuyện xưa được dẫn lại).
- Tri: biết, hiểu ra. Chữ này có trong "tri thức", "tri âm" (người hiểu được tiếng lòng mình).
- Tân: mới. Chữ này có trong "tân binh" (lính mới), "canh tân" (đổi mới), "tân niên" (năm mới).
Ghép lại: ôn lại cái cũ mà biết được cái mới. Chữ "ôn" ở đây rất đáng chú ý. Nghĩa gốc của nó là hâm cho ấm lên, giống như hâm lại nồi canh nguội. Người xưa dùng chính hình ảnh ấy để nói việc học: kiến thức cũ nằm im trong đầu thì nguội lạnh, phải đem ra hâm lại thì nó mới sống dậy và toả ra cái mới.
Nghĩa bóng
Ôn cố tri tân nói rằng cái mới không phải lúc nào cũng nằm ở phía trước, ở chỗ mình chưa tới. Rất nhiều khi nó nằm ngay trong những gì mình tưởng đã biết rồi. Cùng một cuốn sách, đọc lần đầu năm hai mươi tuổi và đọc lại năm bốn mươi tuổi sẽ cho hai điều khác hẳn nhau, bởi người đọc đã khác. Cái cũ vẫn nguyên đó, nhưng con mắt nhìn nó đã dày dặn hơn.
Câu này cũng ngầm phê phán hai thái độ cực đoan. Một là chỉ biết ôm giữ cái cũ, học thuộc rồi đứng yên, không rút ra được gì mới — như thế mới chỉ có "ôn cố" chứ chưa có "tri tân". Hai là chê bai tất cả những gì cũ, chỉ chạy theo cái mới nhất, thành ra không có nền để đứng. Người xưa đặt hai vế cạnh nhau chính là để buộc chúng vào với nhau.
Nguồn gốc và các dị bản
Bốn chữ này gắn liền với mạch tư tưởng Nho gia và quen được nhắc như một lời trong sách Luận ngữ, thường kèm ý rằng người làm được như vậy thì đủ tư cách làm thầy người khác. Về nguyên văn đầy đủ và xuất xứ chi tiết thì bài viết này không dám khẳng định thay cho sách vở, nhưng việc câu nói vào tiếng Việt qua con đường học chữ Hán và trở thành lời quen dùng trong nhà trường thì rất rõ ràng.
Trong tiếng Việt, câu này ít có dị bản vì nó vốn là chữ Hán được giữ nguyên. Người ta thường dịch thoáng thành "ôn cũ biết mới", "ôn lại chuyện xưa để hiểu chuyện nay". Gần nghĩa còn có cách nói dân dã "đọc đi đọc lại mới thấy hết ý", hoặc "trăm hay không bằng tay quen" ở khía cạnh nhấn mạnh sự lặp lại — tuy câu sau thiên về rèn tay nghề hơn là hiểu biết.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là học không phải đường thẳng. Ta hay hình dung việc học như đi tới: học xong bài một thì sang bài hai, xong lớp này thì lên lớp khác, cái đã qua coi như xong. Ôn cố tri tân nói ngược lại: việc học giống vòng xoáy hơn là đường thẳng. Ta quay lại đúng chỗ cũ nhưng ở một tầm cao hơn, và vì đứng cao hơn nên nhìn được rộng hơn.
Bài học thứ hai là kinh nghiệm chỉ thành khôn ngoan khi được nhìn lại. Sống nhiều chưa chắc đã hiểu nhiều. Có người trải qua hàng chục năm nghề mà vẫn lặp lại đúng những sai lầm cũ, chỉ vì chưa bao giờ dừng lại để xem xét việc mình đã làm. Ôn lại chính là công đoạn biến chuyện đã trải thành bài học dùng được.
Bài học thứ ba là muốn hiểu hôm nay thì phải biết hôm qua. Một nếp nhà, một nghề truyền thống, một tục lệ trong làng đều có lý do hình thành của nó. Người biết ngọn nguồn sẽ ứng xử chừng mực: giữ cái còn hợp, sửa cái đã lỗi, mà sửa cũng có căn cứ. Người không biết gì về cái cũ thì hoặc là bảo thủ theo quán tính, hoặc là phá bỏ theo cảm tính, cả hai đều thiệt.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong việc học, cách vận dụng đơn giản nhất là tập thói quen ôn có suy nghĩ. Đọc lại bài cũ mà chỉ dò từng chữ thì chỉ là chép lại trong đầu. Đọc lại rồi tự hỏi "chỗ này liên quan gì tới bài mới", "nếu đổi điều kiện đi thì kết quả có khác không" thì mới đúng tinh thần tri tân. Học sinh làm được điều này sẽ thấy bài cũ mỗi lần xem lại lại hé ra một tầng nghĩa khác.
Trong công việc, hãy dành thời gian nhìn lại việc đã xong. Một dự án kết thúc, thay vì đóng lại ngay, ngồi lại nửa giờ ghi ra ba điều làm tốt và ba điều nên khác đi. Vài lần như vậy, ta sẽ có một cuốn sổ kinh nghiệm của riêng mình, quý hơn nhiều cuốn sách dạy nghề chung chung, vì nó viết bằng chính chuyện của mình.
Trong gia đình, ôn cố tri tân là chuyện kể lại gốc tích nhà mình cho con cháu. Ông bà làm nghề gì, vì sao chuyển về đây, những năm khó khăn đã xoay xở ra sao. Những chuyện ấy không chỉ là kỷ niệm, chúng cho đứa trẻ một điểm tựa để hiểu vì sao cha mẹ nó nghĩ như bây giờ, và cho nó biết mình đứng ở đâu trong một mạch dài.
Trong ứng xử với phong tục, câu này rất hợp. Trước khi bỏ hay giữ một tục lệ, nên tìm hiểu tục ấy sinh ra để làm gì. Hiểu rồi, ta sẽ giữ được phần cốt lõi mà điều chỉnh phần hình thức cho hợp hoàn cảnh — vừa không mất gốc, vừa không nặng nề.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Học một biết mười — từ điều đã học mà suy ra được nhiều điều khác, chính là phần "tri tân".
- Dao có mài mới sắc, người có học mới nên — nhấn vào việc mài giũa lặp đi lặp lại.
- Đi một ngày đàng, học một sàng khôn — vế bổ sung: cái mới còn đến từ việc mở rộng ra bên ngoài.
- Bảy mươi còn học bảy mươi mốt — việc học không có tuổi kết thúc, ôn lại lúc nào cũng còn kịp.
- Uống nước nhớ nguồn — cùng tinh thần trọng cái gốc, cái đã có trước mình.
- Trăm hay không bằng tay quen — nhắc rằng lặp lại nhiều lần mới thành thạo thật sự.
Lời kết
Ôn cố tri tân là lời dặn dành cho người muốn học cho sâu chứ không chỉ học cho nhiều. Cái cũ không phải là gánh nặng phải bỏ lại, mà là mỏ quặng còn chưa khai thác hết. Chịu khó quay lại, hâm cho nó ấm lên, ta sẽ thấy điều mới hiện ra ngay ở chỗ tưởng đã thuộc lòng.
