Có những câu ca dao không tả cảnh, không kể chuyện, chỉ điểm mặt vài thứ quà quen mà vẫn khiến người nghe nhớ mãi một vùng đất. Câu Ổi Quảng Bá, cá Hồ Tây, hàng Đào tơ lụa làm say lòng người là một câu như thế. Ba cái tên, ba thứ hàng, gọn như một lời khoe của người sống giữa đất kinh kỳ.
Ổi Quảng Bá, cá Hồ Tây
Hàng Đào tơ lụa làm say lòng người
Nghĩa đen của câu ca
Câu ca gọi tên ba địa danh, mỗi nơi kèm một thứ đặc trưng. Quảng Bá là tên một làng ven Hồ Tây, trong câu ca gắn với quả ổi. Hồ Tây là hồ lớn của đất Thăng Long, ở đây được nhắc tới với con cá. Còn Hàng Đào là tên một phố trong khu phố cổ, câu ca gắn phố ấy với tơ lụa.
Bốn chữ cuối — làm say lòng người — mới là chỗ khéo. Nó không nói ổi ngon thế nào, cá béo ra sao, lụa mềm đến đâu. Nó chỉ nói tới hiệu quả: người ta gặp những thứ ấy thì đâm ra say, thành ra vấn vương, đi rồi còn nhớ.
Đáng chú ý là ba thứ được kể không cùng một loại. Ổi là quà của vườn, cá là sản vật của nước, tơ lụa là hàng của bàn tay người. Chỉ một câu mà nhắc đủ vườn, hồ và phố — ba mặt làm nên đời sống một vùng đất đông vui.
Nghĩa bóng người xưa gửi gắm
Người xưa nhớ quê không bằng những lời to tát. Họ nhớ bằng vị: một quả ổi giòn, một con cá tươi. Họ nhớ bằng tay: tấm lụa mát rượi. Câu ca dao vì thế là một cách rất Việt để nói lòng yêu đất: gọi tên thứ mình từng ăn, từng cầm, từng ngắm.
Câu ca cũng khoe một cách kín đáo. Vùng đất nào có được sản vật riêng thì vùng ấy có tiếng, mà tiếng ấy lại do người bốn phương truyền đi giúp. Đặt cạnh nhau ba thứ của ba nơi, câu ca ngầm bảo: đất này không thiếu thứ gì, muốn ăn có ăn, muốn mặc có mặc.
Sâu hơn nữa, ổi Quảng Bá, cá Hồ Tây còn là lời nhắc về mối gắn bó giữa con người và chỗ mình sống. Sản vật không tự nhiên mà thành danh; phải có người trồng, người nuôi, người dệt, người bán, đời này qua đời khác, cái tên mới đủ sức đi xa.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là câu ca dao truyền miệng, không rõ ai đặt và không rõ có từ bao giờ. Không nên gán nó cho một tác giả hay một mốc thời gian nào, bởi những câu kể tên đặc sản kiểu này thường được người đời sau thêm bớt cho hợp với vùng mình.
Trong kho ca dao còn nhiều câu cùng lối liệt kê quà ngon theo tên làng, tên phố. Quen thuộc nhất là Dưa La, cà Láng, nem Báng, tương Bần và Cốm Vòng, gạo tám Mễ Trì. Cách làm của chúng giống hệt nhau: gắn chặt một món với một địa danh để cái tên dễ nhớ, dễ truyền. Số lượng và thứ tự các món trong những câu này thường xê dịch tuỳ người nhắc, nên khi đọc, ta nên coi đó là cách nói của dân gian hơn là một danh sách cố định.
Cũng cần nói rõ: câu ca lưu lại hình ảnh trong bài ca dao, chứ không mô tả các địa danh ấy hôm nay ra sao. Đọc câu này, ta đang nhìn một bức tranh cũ do người xưa vẽ lại.
Bài học rút ra
Một là, cái riêng làm nên cái tên. Vùng đất được nhớ nhờ có thứ mà nơi khác không sẵn. Trong câu ca, mỗi địa danh chỉ cần một thứ để định danh. Đó là bài học về việc chọn lấy một điểm mạnh và làm cho tới, thay vì cái gì cũng có mà chẳng có gì đặc sắc.
Hai là, giữ nghề thì giữ được tiếng. Tơ lụa của phố, cá của hồ, quả của vườn — thứ nào cũng cần bàn tay chăm chút bền bỉ. Danh tiếng không sinh ra từ một mùa, mà từ nhiều đời làm đều tay. Buông nghề thì cái tên cũng mờ dần trong trí nhớ.
Ba là, tình quê thường nằm trong những thứ rất nhỏ. Người đi xa ít khi nhớ về một khái niệm lớn lao; họ nhớ mùi ổi chín, nhớ bữa cá, nhớ màu tấm lụa. Ca dao dạy ta rằng chăm chút những chi tiết đời thường ấy chính là chăm chút cái gốc của lòng yêu quê.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ai làm nghề buôn bán, làm du lịch hay giới thiệu quê mình đều có thể học ngay cách nói của câu ca này: gọi tên một thứ cụ thể thay vì khen chung chung. Nói “quê tôi đẹp lắm” thì người nghe quên ngay, nhưng nhắc đúng một món quà quê thì người ta nhớ được cả buổi.
Trong nhà, câu ca là gợi ý dễ thương để dạy con. Đưa con đi chợ, chỉ cho con thấy thứ nào là của vườn, thứ nào là của sông nước, thứ nào do bàn tay người làm ra — trẻ vừa biết ăn ngon vừa biết ơn người làm ra thứ mình ăn. Kể thêm câu ca dao, trẻ sẽ thấy chuyện quà bánh cũng có chỗ trong văn hoá.
Với người làm hàng, bốn chữ làm say lòng người đáng để suy nghĩ. Thứ giữ chân khách không phải lời quảng cáo mà là cảm giác họ mang về: ngon thật, đẹp thật, được đối đãi tử tế. Ba cái tên trong câu ca trụ lại được trong trí nhớ dân gian cũng nhờ điều đó.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Dưa La, cà Láng, nem Báng, tương Bần — cũng là bản đồ quà ngon, mỗi làng một món làm nên tên tuổi.
- Cốm Vòng, gạo tám Mễ Trì — nhắc đất bằng thức ăn quen, nghe tên là hình dung được hương vị.
- Gió đưa cành trúc la đà, tiếng chuông Trấn Vũ, canh gà Thọ Xương — cùng vùng đất ấy, nhưng nhớ bằng âm thanh buổi sớm thay vì bằng món quà.
- Ai về Hà Tĩnh thì về, mặc lụa chợ Hạ, uống chè Hương Sơn — lời mời gọi bằng thứ mặc và thứ uống của một vùng khác.
- Anh đi anh nhớ quê nhà, nhớ canh rau muống nhớ cà dầm tương — nỗi nhớ quê hiện ra qua bữa cơm đạm bạc thường ngày.
- Ta về ta tắm ao ta, dù trong dù đục ao nhà vẫn hơn — lòng gắn bó với những gì thuộc về quê mình.
Lời kết
Chỉ hai dòng, câu Ổi Quảng Bá, cá Hồ Tây, hàng Đào tơ lụa làm say lòng người đã gói được cả vườn, cả hồ, cả phố của một vùng đất vào trí nhớ người nghe. Ca dao không cần nói dài; nó chỉ cần chọn đúng thứ đáng nhớ. Và bài học để lại cũng giản dị như vậy: muốn người ta nhớ mình, hãy có lấy một thứ làm cho thật ra hồn.
