Có những bài ca dao không dành cho một người ngâm nga một mình. Chúng sinh ra để hai bên hát đối nhau giữa hội làng, giữa đêm trăng, bên này vừa dứt câu thì bên kia phải bắt lời. Ở đâu năm cửa nàng ơi là một bài như thế — và điều thú vị là cả cuộc hát ấy thực chất là một chuỗi câu đố về non sông đất nước.
Nghĩa đen — sáu câu hỏi, sáu câu đáp
Vế hỏi thường được chép như sau:
Ở đâu năm cửa nàng ơi
Sông nào sáu khúc nước chảy xuôi một dòng?
Sông nào bên đục bên trong?
Núi nào thắt cổ bồng mà lại có thánh sinh?
Đền nào thiêng nhất xứ Thanh?
Ở đâu mà lại có thành tiên xây?
Mỗi câu là một dấu hỏi rất cụ thể. Năm cửa là năm cửa của một toà thành. Sáu khúc nước chảy xuôi một dòng tả một khúc sông có nhiều nhánh tụ lại rồi vẫn xuôi về một hướng. Bên đục bên trong là hiện tượng hai dòng nước khác màu chảy sát nhau mà không hoà ngay. Thắt cổ bồng là dáng núi phình trên, thắt lại ở giữa như cái cổ chiếc bồng. Còn thành tiên xây là cách người xưa nói về một toà thành đá mà dân gian tin là không do tay người dựng nên.
Vế đáp trả lời đúng thứ tự, không sót câu nào:
Thành Hà Nội năm cửa chàng ơi
Sông Lục Đầu sáu khúc nước chảy xuôi một dòng
Nước sông Thương bên đục bên trong
Núi Đức Thánh Tản thắt cổ bồng lại có thánh sinh
Đền Sòng thiêng nhất xứ Thanh
Ở trên tỉnh Lạng có thành tiên xây
Cái khéo nằm ở chỗ người đáp không đặt câu mới. Cô gái mượn nguyên khung câu của chàng trai, chỉ thay chỗ trống bằng cái tên. Nhịp thơ vì thế khớp nhau như bản lề, nghe qua đã biết hai bên cùng thuộc một luật chơi.
Nghĩa bóng — hát đố cũng là hát ướm lòng
Bề nổi là đố địa lý, nhưng người trong cuộc hiểu đây là một phép thử. Trong lối hát đối đáp, bên nam ra câu khó để xem bên nữ có đủ hiểu biết và đủ nhanh trí mà đáp hay không. Đáp trôi chảy nghĩa là xứng đôi, đáng để hát tiếp những chặng sau — chặng ghẹo, chặng thương, chặng tiễn.
Vì vậy sáu câu hỏi này không hề khô khan. Ẩn sau chúng là một lời ướm rất kín đáo: tôi muốn biết người đối diện là ai. Người xưa không hỏi thẳng, họ hỏi vòng qua sông núi, và câu trả lời đúng chính là lời nhận nhau.
Nguồn gốc và các dị bản
Bài này là ca dao dân gian, không rõ ai đặt ra đầu tiên và cũng không nên gán cho một tác giả nào. Nó gắn với lối hát đối đáp nam nữ vốn phổ biến ở nhiều vùng, mỗi nơi hát một kiểu.
Vì truyền miệng nên dị bản rất nhiều. Số câu hỏi có bản dài hơn, có bản ngắn hơn; thứ tự các vế đôi khi đảo; chữ nghĩa cũng xê dịch — chỗ chép "núi nào thắt cổ bồng", chỗ chép "núi thắt cổ bồng mà có thánh sinh". Bản dẫn ở trên chỉ là một trong những bản được chép lại nhiều, không phải bản duy nhất đúng. Người đọc gặp cách chép khác thì đừng vội cho là sai.
Bài học rút ra
Thứ nhất, người xưa dạy nhau bằng cách vui nhất có thể. Muốn nhớ tên sông, tên núi, tên đền thì đọc suông rất chóng quên; đưa vào một cuộc hát có đối có đáp thì nhớ cả đời. Kiến thức được gói trong trò chơi nên đi vào đầu mà không thấy nặng.
Thứ hai, đối đáp là chuyện của hai bên bình đẳng. Chàng trai hỏi khó, cô gái đáp gọn, không ai nhường ai và cũng không ai lấn ai. Cuộc hát chỉ đẹp khi cả hai đều có thực lực — điều đó nói lên cách nhìn khá rộng rãi của dân gian về vai trò người phụ nữ trong sinh hoạt cộng đồng.
Thứ ba, hỏi đúng cách còn khó hơn đáp. Sáu câu hỏi đều gọn, rõ, mỗi câu một ý, không câu nào thừa. Người đặt câu hỏi tử tế là người đã nghĩ sẵn cho đối phương một lối vào.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Lối hát này gợi ý một cách dạy con rất nhẹ nhàng. Thay vì bắt trẻ học thuộc danh sách địa danh, cha mẹ có thể chơi trò hỏi đáp trên đường đi: sông nào chảy qua quê mình, núi nào cao nhất vùng, chợ nào họp phiên nào. Trẻ nhớ được vì trẻ đang chơi chứ không đang bị khảo bài.
Trong công việc cũng vậy. Một cuộc phỏng vấn hay một buổi họp tốt thường giống một cuộc hát đối: người hỏi ra câu rõ ràng, người đáp trả lời đúng trọng tâm, không lan man. Ai từng ngồi trong cuộc họp mà câu hỏi mù mờ, câu trả lời vòng vo, sẽ thấy ngay giá trị của thứ kỷ luật mà bài ca dao này đòi hỏi.
Và với người đi xa, bài hát còn là một cách giữ quê. Thuộc tên sông tên núi quê mình là một kiểu mang quê theo trong trí nhớ.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- "Bao giờ cho đến tháng ba, ếch cắn cổ rắn tha ra ngoài đồng" — lối nói ngược thường dùng trong hát vui, đố nhau nghe cho ra cái phi lý.
- "Đi một ngày đàng, học một sàng khôn" — hiểu biết về đất nước phải đổi bằng bước chân, đúng tinh thần bài hát đố địa danh.
- "Trăm nghe không bằng một thấy" — biết tên là một chuyện, đặt chân tới lại là chuyện khác.
- "Muốn biết phải hỏi, muốn giỏi phải học" — câu tục ngữ nói thẳng điều mà bài ca dao nói bằng trò chơi.
- "Ta về ta tắm ao ta" — tình gắn bó với đất quê, gốc rễ của mọi câu hát ca ngợi non sông.
Lời kết
Sáu câu hỏi, sáu câu đáp, gọn như một ván cờ ngắn. Ở đâu năm cửa nàng ơi cho thấy người xưa biết biến việc học thành cuộc vui, biến lời ướm hỏi thành câu đố, và biến một buổi hội làng thành nơi hai người xa lạ có thể nhận ra nhau chỉ qua cách trả lời. Đó là cái duyên rất riêng của ca dao đối đáp, đến giờ đọc lại vẫn thấy nhanh nhẹn và tươi tắn.
