Người Việt xưa có cách nói về giáo dục và môi trường sống rất giản dị mà thấm: Ở bầu thì tròn, ở ống thì dài. Chỉ sáu chữ, câu tục ngữ đã nói được điều mà ngày nay ta phải dùng cả một bài dài để giảng: con người chịu ảnh hưởng rất sâu từ nơi mình sống và những người mình sống cùng.
Nghĩa đen của câu tục ngữ
"Bầu" là quả bầu khô, ruột rỗng, ngày trước người ta dùng làm đồ đựng nước, đựng rượu. Lòng bầu tròn, nên nước đổ vào bầu thì mang hình tròn. "Ống" là ống tre, ống nứa, lòng hẹp và dài; nước đổ vào ống thì thành một cột dài.
Cùng một thứ nước ấy thôi, không thêm bớt gì, nhưng hình dạng của nó hoàn toàn do vật chứa quyết định. Người xưa lấy hình ảnh này vì nó ai cũng thấy, ai cũng kiểm chứng được ngay trong bếp nhà mình.
Có nơi nói "ở bầu thì tròn, ở ống thì dài", có nơi thêm chữ cho xuôi miệng, nhưng ý cốt lõi không đổi: cái khuôn quyết định cái hình.
Nghĩa bóng người xưa gửi gắm
Nước là con người, còn bầu và ống là môi trường sống: gia đình, xóm giềng, bạn bè, trường lớp, nơi làm việc. Sống lâu trong một nếp nào thì dần dần mang dáng dấp của nếp ấy, từ cách nói năng, cách ăn ở, cho tới cách nghĩ về đúng sai.
Điều đáng chú ý là câu tục ngữ không nói môi trường tốt hay xấu. Nó chỉ nói môi trường có sức uốn, và sức ấy âm thầm, không ồn ào. Người trong cuộc thường không nhận ra mình đang đổi cho tới khi nhìn lại sau nhiều năm.
Từ đó suy ra lời dặn ngầm: đã biết môi trường uốn người thì phải cẩn thận khi chọn nơi ở, chọn bạn, chọn chỗ làm; và nếu có trách nhiệm với con trẻ thì phải lo cái khuôn mà chúng lớn lên trong đó.
Nguồn gốc và các dị bản
Không rõ câu tục ngữ ra đời từ khi nào, cũng không có căn cứ để gán cho ai. Nó thuộc lớp tục ngữ đúc từ vật dụng nhà quê, cùng họ với những câu lấy hình ảnh bếp núc, ruộng đồng làm ví.
Trong kho tàng tục ngữ Việt còn nhiều câu nói cùng ý này theo cách khác: "gần mực thì đen, gần đèn thì rạng" nhấn vào ảnh hưởng của người xung quanh; "chọn bạn mà chơi, chọn nơi mà ở" nhấn vào việc chủ động lựa chọn. Ba câu bổ sung cho nhau chứ không thay thế nhau: câu về bầu và ống nói về sức định hình của khuôn khổ, một cách trung tính và bao quát hơn cả.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là hãy coi trọng việc chọn môi trường. Ý chí cá nhân có giá trị, nhưng đặt một người tốt vào một nơi mà cái sai được coi là bình thường thì rất khó giữ mình lâu dài. Chọn đúng chỗ để sống và làm việc là một cách tự bảo vệ khôn ngoan, không phải là yếu đuối.
Bài học thứ hai là trách nhiệm của người tạo ra cái khuôn. Cha mẹ tạo khuôn cho con bằng chính nếp sinh hoạt trong nhà: cách nói với nhau, cách cư xử với hàng xóm, cách tiêu tiền. Người đứng đầu một tập thể cũng vậy, họ định ra cái gì được khen, cái gì bị bỏ qua, và tập thể sẽ mang hình theo đó.
Bài học thứ ba là ranh giới giữa hoà nhập và hoà tan. Câu tục ngữ mô tả một quy luật, không phải một lời khuyên phải chiều theo mọi hoàn cảnh. Đến nơi lạ thì theo lệ nơi ấy trong những chuyện thuộc về phong tục, cách xưng hô, giờ giấc sinh hoạt. Nhưng với những điều thuộc về lẽ phải, như sự trung thực hay việc không làm hại người khác, thì phải giữ, dù cái khuôn quanh mình có ép đến đâu.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Với người trẻ đi làm, câu này nhắc rằng nơi làm việc đầu tiên ảnh hưởng rất lâu tới thói quen nghề nghiệp. Vào một chỗ làm cẩu thả, quen tay rồi thì sau này sửa rất mệt. Ngược lại, những năm đầu ở một nơi làm việc nghiêm túc sẽ để lại nếp tốt theo suốt đời.
Với gia đình, hãy để ý tới xóm giềng và bạn bè của con. Không phải để cấm đoán hay coi thường ai, mà để biết con đang lớn lên trong khuôn nào. Cách bền nhất là làm cho ngôi nhà mình thành một cái khuôn đủ ấm, để con không phải đi tìm chỗ khác.
Với chính mình, khi thấy tính nết đang xấu đi, hãy thử nhìn lại môi trường trước khi tự trách. Nhiều khi vấn đề không nằm ở ý chí, mà ở việc ta đã ngồi quá lâu trong một cái ống chật.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng — người xung quanh ảnh hưởng trực tiếp tới ta.
- Chọn bạn mà chơi, chọn nơi mà ở — lời khuyên chủ động về việc lựa chọn môi trường.
- Đất lành chim đậu — nơi tử tế, yên ổn thì người tìm về.
- Nhập gia tuỳ tục — đến nơi nào thì theo lệ nơi ấy.
- Dạy con từ thuở còn thơ — uốn nắn phải làm sớm, khi khuôn còn dễ định.
Lời kết
Ở bầu thì tròn, ở ống thì dài là lời nhắc rằng không ai lớn lên trong chân không. Ta được hình thành bởi những nơi ta ở và những người ta gần. Biết vậy, ta sẽ cẩn thận hơn khi chọn chỗ đứng cho mình, và cẩn thận hơn nữa khi mình chính là cái khuôn cho người khác.
