Người xưa gói cả kinh nghiệm chăn nuôi vào một câu đối rất gọn: Nuôi lợn ăn cơm nằm, nuôi tằm ăn cơm đứng. Chỉ cần nghe tư thế ăn cơm của người nuôi là biết ngay nghề nào thong thả, nghề nào tất bật. Đó là cách nói vừa hóm hỉnh vừa chính xác đến bất ngờ.
Nghĩa đen: hai nghề, hai nhịp sống
Nuôi lợn có nhịp rất rõ ràng. Mỗi ngày cho ăn vài bữa, dọn chuồng, tắm rửa cho lợn, xong việc là người nuôi được nghỉ. Con lợn ăn no thì lăn ra ngủ, không đòi hỏi gì thêm. Người nuôi vì thế có thể ăn cơm thong thả, thậm chí ngả lưng nghỉ trưa mà chẳng lo lắng gì.
Nuôi tằm thì ngược hẳn. Tằm ăn dâu gần như liên tục, nhất là những ngày trước khi lên né. Người nuôi phải hái dâu, thái dâu, rải dâu hết lượt này đến lượt khác, cả ngày lẫn đêm. Nong tằm lại phải giữ sạch, giữ nhiệt độ vừa phải, tằm bệnh là hỏng cả lứa. Bận đến mức người nuôi bưng bát cơm cũng phải đứng, ăn vội mấy miếng rồi quay lại với nong tằm.
Hai vế đặt cạnh nhau tạo ra sự tương phản sắc nét: cùng là nghề chăn nuôi trong nhà nông, nhưng độ nhọc nhằn khác nhau một trời một vực.
Nghĩa bóng: mỗi nghề một nỗi vất vả riêng
Vượt khỏi chuyện chuồng trại và nong tằm, câu tục ngữ nói một điều rộng hơn: nhìn từ ngoài vào, các công việc có vẻ giống nhau, nhưng bên trong mỗi việc là một nhịp lao động riêng mà chỉ người làm mới thấm.
Người xưa không hề chê nghề nào. Câu tục ngữ chỉ mô tả, không phán xét. Nuôi tằm vất vả hơn nhưng đổi lại là tơ, là thứ hàng giá trị cao; nuôi lợn nhàn hơn nhưng cũng có cái khó riêng về vốn liếng và giá cả. Điều người xưa muốn nhắc là: hãy biết trước cái nhọc của việc mình định làm, đừng chọn nghề chỉ vì nghe nói nghề ấy có lời.
Câu nói còn ngầm chứa một sự công bằng đáng quý. Khi nhìn thành quả của ai đó, ta thường chỉ thấy phần kết quả mà không thấy những bữa cơm ăn đứng. Biết điều đó thì bớt đi rất nhiều lời phán xét vô căn cứ về công sức của người khác.
Nguồn gốc và những câu gần nghĩa
Đây là tục ngữ dân gian đúc kết từ kinh nghiệm chăn nuôi, không rõ có từ bao giờ và không thể quy cho tác giả nào. Câu gắn với các vùng có nghề trồng dâu nuôi tằm, nơi người dân hiểu rất rõ sự khác biệt giữa hai công việc này.
Trong dân gian còn lưu truyền cách nói xếp hạng mức độ sinh lợi và rủi ro của các nghề chăn nuôi, chẳng hạn Muốn giàu nuôi cá, muốn khá nuôi heo. Bên cạnh đó là hàng loạt câu về nghề tằm tang như Một nong tằm là năm nong kén. Những câu ấy cùng nhau tạo thành một mảng kinh nghiệm nhà nông khá đầy đủ, và câu đang bàn giữ vai trò nhắc về công sức bỏ ra chứ không phải về khoản thu về.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là tìm hiểu kỹ trước khi bước vào một việc. Rất nhiều người bỏ vốn theo một nghề đang được đồn là dễ ăn, đến lúc bắt tay vào mới biết nó đòi hỏi thời gian và sức lực gấp nhiều lần hình dung ban đầu. Hỏi người đã làm nghề ấy vài năm bao giờ cũng đáng giá hơn nghe lời quảng cáo.
Bài học thứ hai là liệu sức mình mà chọn. Nghề nuôi tằm hợp với người kiên nhẫn, chịu được nhịp làm việc dày đặc và tỉ mỉ. Người tính tình nóng vội, hay bỏ dở thì dù nghề có lời cũng khó theo được. Chọn việc hợp với tính nết và hoàn cảnh gia đình quan trọng không kém chọn việc có lãi.
Bài học thứ ba là tính công lao động vào giá thành. Người làm nghề nhỏ hay quên khoản này: chỉ trừ tiền giống, tiền thức ăn rồi tưởng phần còn lại là lãi, trong khi công sức bỏ ra suốt mấy tháng không được tính đến. Câu tục ngữ nhắc rằng công của người nuôi là một khoản có thật và rất lớn.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Với người chọn nghề, đây là lời khuyên rất thiết thực. Hai công việc cùng mức thu nhập có thể đòi hỏi nhịp sống hoàn toàn khác nhau: một bên giờ giấc ổn định, một bên phải trực đêm, đi sớm về khuya. Nên hỏi rõ về nhịp làm việc thực tế chứ đừng chỉ hỏi mức lương.
Với người kinh doanh nhỏ, đó là bài học tính đúng chi phí. Bán hàng qua mạng nghe thì gọn nhẹ, nhưng người làm thật sẽ hiểu cả ngày phải trả lời tin nhắn, đóng gói, xử lý đổi trả — đúng kiểu ăn cơm đứng. Nếu không tính công mình vào, con số lợi nhuận trên giấy sẽ luôn đẹp hơn thực tế.
Trong gia đình, câu tục ngữ giúp vợ chồng, con cái hiểu nhau hơn. Việc nhà và việc chăm con nhỏ chính là loại việc không có giờ nghỉ, người ngoài nhìn vào không thấy hết. Ai từng trải qua giai đoạn nuôi con mọn đều nhận ra bát cơm ăn đứng trong câu tục ngữ này rất gần với đời mình.
Những câu tục ngữ, ca dao cùng chủ đề
- Muốn giàu nuôi cá, muốn khá nuôi heo — kinh nghiệm xếp hạng các nghề chăn nuôi theo mức sinh lợi.
- Một nong tằm là năm nong kén — nói về công sức và thành quả của nghề tằm tang.
- Giàu nuôi lợn nái, lụn bại nuôi bồ câu — cũng là kinh nghiệm chọn con vật nuôi cho hợp sức nhà mình.
- Có làm thì mới có ăn — nhắc rằng thành quả nào cũng phải đổi bằng công sức.
- Một nghề cho chín còn hơn chín nghề — chọn được nghề hợp rồi thì theo cho đến nơi đến chốn.
Lời kết
Nuôi lợn ăn cơm nằm, nuôi tằm ăn cơm đứng là câu tục ngữ của những người biết rõ mình đang bỏ ra cái gì để nhận về cái gì. Nó dạy ta nhìn một công việc cho đủ hai mặt: phần thu về và phần công sức phải trả. Ai quen nhìn như vậy thì chọn nghề ít khi lầm, và nhìn thành quả của người khác cũng công bằng hơn.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
