Trong những căn nhà tranh vách đất ngày trước, hoả hoạn là nỗi sợ thường trực. Chính từ nỗi sợ ấy mà người xưa để lại câu nước xa không cứu được lửa gần — một câu ngắn nhưng đánh trúng vào bản chất của mọi tình huống khẩn cấp: cái gì ở xa, dù nhiều và tốt đến mấy, cũng không thay được cái ở ngay bên cạnh.
Nghĩa đen của câu tục ngữ
Hình ảnh trong câu rất dễ hình dung. Một mái nhà bốc lửa. Cách đó vài cánh đồng có một con sông lớn, nước mênh mông. Nhưng người ta không thể vác sông về dập lửa. Trong lúc chạy đi chạy về, ngọn lửa đã kịp thiêu rụi cả gian nhà. Ngược lại, một lu nước để sẵn ngoài hè, một cái ao nhỏ ngay sau vườn, tuy ít nước hơn nhiều, lại có thể cứu được cả cơ nghiệp.
Người xưa đối lập hai chữ "xa" và "gần" chứ không đối lập "nhiều" và "ít". Đó là chỗ tinh tế. Câu tục ngữ không chê nước xa là vô dụng; nó chỉ nói rằng trong tình huống cấp bách, khoảng cách quyết định tất cả.
Cũng vì hiểu điều này mà nếp làng xưa luôn có chỗ chứa nước gần nhà: cái chum kê đầu hè, cái ao trước ngõ, cái giếng chung của xóm. Đó không phải là sự tình cờ mà là kinh nghiệm phòng hoả được đúc kết qua nhiều đời.
Nghĩa bóng: chỗ dựa phải ở trong tầm với
Nghĩa bóng của câu nước xa không cứu được lửa gần là: những chỗ dựa ở quá xa — dù đó là người thân giàu có, là mối quan hệ lớn, là khoản tiền chưa lấy về được — đều không giúp gì cho ta trong phút nguy cấp. Cái cứu được ta là cái đang ở ngay đây.
Trong đời sống làng xã, nghĩa bóng ấy trước hết chỉ tình xóm giềng. Anh em ruột thịt ở tỉnh xa nghe tin nhà mình có chuyện, nhanh nhất cũng phải mất nửa ngày mới tới. Còn người hàng xóm sát vách chỉ cần nghe tiếng kêu là chạy sang. Đây chính là mạch nghĩa nối câu tục ngữ này với câu quen thuộc hơn: bán anh em xa, mua láng giềng gần.
Ở tầng nghĩa rộng hơn, câu nói bàn về sự chuẩn bị. Một kế hoạch hoàn hảo nhưng cần nhiều thời gian mới khởi động được thì không giải quyết nổi việc gấp. Trong lúc khẩn cấp, giải pháp vừa đủ mà có ngay bao giờ cũng hơn giải pháp hoàn hảo mà đến muộn.
Nguồn gốc và các dị bản
Không rõ câu tục ngữ này xuất hiện từ khi nào. Ý tưởng "nước xa, lửa gần" là lối nói phổ biến trong vốn thành ngữ tục ngữ vùng Đông Á, và trong tiếng Việt nó tồn tại như một câu truyền miệng quen thuộc. Không có cơ sở để gán câu này cho một tác giả hay một sự kiện lịch sử cụ thể, nên tốt nhất là hiểu nó đúng như một lời đúc kết dân gian.
Trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, câu này hay được nhắc cùng một mạch với những câu đề cao người ở kề bên, như tối lửa tắt đèn có nhau. Cũng có khi người ta chỉ nói gọn "nước xa lửa gần" mà người nghe vẫn hiểu trọn ý. Ở phía ngược lại, câu mất bò mới lo làm chuồng bổ sung thêm một góc nhìn: không chuẩn bị từ trước thì đến lúc có chuyện, cái gần cũng chẳng còn.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là hãy vun đắp quan hệ với người ở gần mình. Người hàng xóm không thay được tình ruột thịt, nhưng trong nhiều tình huống lại là người kịp thời nhất. Một lời chào mỗi sáng, một lần đưa giúp gói hàng, một buổi trông giúp cái xe — những việc rất nhỏ ấy chính là cách tích "nước gần" cho nhà mình.
Bài học thứ hai là phải có phần dự phòng nằm trong tầm tay. Của cải để ở nơi khó lấy ra thì lúc gấp cũng như không. Một khoản tiền mặt nhỏ, một bộ giấy tờ cất đúng chỗ, một hộp thuốc thông thường trong nhà — nghe thì nhỏ nhặt, nhưng đúng lúc cần thì đáng giá gấp nhiều lần.
Bài học thứ ba là chớ đợi đến khi lửa cháy mới đi tìm nước. Câu tục ngữ ngầm phê phán thói chủ quan. Người xưa còn có câu mất bò mới lo làm chuồng để nói về cùng cái tật ấy. Việc chuẩn bị luôn phải làm lúc yên ổn, vì lúc có chuyện thì không còn thời gian nữa.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Với một gia đình ở phố, câu nước xa không cứu được lửa gần ứng rất rõ vào chuyện an toàn nhà cửa. Biết chỗ để bình chữa cháy của toà nhà, biết lối thoát hiểm, có sẵn số điện thoại của một người hàng xóm — những việc mất vài phút chuẩn bị nhưng có thể đổi lấy rất nhiều.
Trong công việc, câu tục ngữ nhắc người quản lý đừng dồn hết đầu mối vào một nơi. Nếu chỉ một người nắm giữ toàn bộ chìa khoá, mật khẩu, quan hệ khách hàng, thì hôm người ấy nghỉ đột xuất là cả nhóm đứng hình. Chuẩn bị phương án gần trong tầm tay bao giờ cũng hơn trông cậy vào một chỗ dựa duy nhất ở xa.
Với người xa quê, câu nói này lại có một sắc thái khác, nhiều tình cảm hơn. Nó nhắc ta rằng cha mẹ ở quê khi trái gió trở trời thì người chạy sang trước là bà con lối xóm. Vì vậy, giữ được tình cảm với xóm giềng nơi cha mẹ đang sống cũng là một cách báo hiếu thiết thực.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Bán anh em xa, mua láng giềng gần — đề cao vai trò của người ở gần trong đời sống thường ngày.
- Tối lửa tắt đèn có nhau — tình xóm giềng bộc lộ rõ nhất trong lúc khó khăn.
- Mất bò mới lo làm chuồng — chê thói chuẩn bị muộn, khi đã xảy ra chuyện rồi mới lo.
- Cháy nhà hàng xóm bình chân như vại — chê sự dửng dưng, vốn cũng làm mất đi "nước gần" của chính mình.
- Cẩn tắc vô ưu — cẩn thận từ trước thì về sau khỏi phải lo.
- Làm khi lành để dành khi đau — tích luỹ lúc khoẻ mạnh để phòng lúc ốm đau, hoạn nạn.
Lời kết
Nước xa không cứu được lửa gần là lời nhắc rất thực tế của người xưa về hai chữ kịp thời. Của cải, quan hệ, kế hoạch — tất cả chỉ có giá trị khi ta với tới được vào đúng lúc cần. Vì thế, bên cạnh những dự tính lớn lao và lâu dài, mỗi nhà vẫn nên giữ cho mình vài "lu nước đầu hè": một người hàng xóm tử tế, một khoản dự phòng nhỏ, và thói quen chuẩn bị từ lúc chưa có chuyện gì.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
