Có những câu tục ngữ không dạy dỗ, không khuyên răn, chỉ điềm tĩnh nêu lên một sự thật rồi để đó. Nước mắt chảy xuôi là một câu như thế. Nghe thì nhẹ, ngẫm thì thấm, và càng lớn tuổi người ta lại càng hiểu nó theo một cách khác.
Nghĩa đen của câu tục ngữ
Nghĩa đen giản dị đến mức ai cũng kiểm chứng được: nước mắt ứa ra từ khóe mắt thì lăn theo gò má mà xuống, chưa bao giờ có giọt nào chảy ngược lên trán. Đó là chuyện của trọng lực, không có ngoại lệ.
Người xưa hay lấy những hiện tượng chắc chắn như vậy để nói chuyện đời. Nước chảy chỗ trũng, lá rụng về cội, nước mắt chảy xuôi, ba câu đều mượn một quy luật tự nhiên không ai cãi được để nói về một quy luật trong lòng người.
Nghĩa bóng: tình thương trong nhà chảy về một phía
Câu này nói về chiều của tình thương giữa các thế hệ. Cha mẹ dồn hết cho con, con lớn lên lập gia đình rồi lại dồn hết cho cháu. Dòng chảy ấy cứ hướng xuống lớp sau, còn phần chảy ngược lên trên bao giờ cũng ít hơn.
Điều đáng chú ý là giọng của câu tục ngữ. Nó không gay gắt, không kết tội con cái bội bạc. Người xưa nói ra như nói một lẽ thường: nuôi con thì đừng trông vào việc con trả lại, vì tự nhiên nó đã vậy. Chính cái giọng bình thản đó lại làm câu nói buồn hơn nhiều lời trách.
Đằng sau bốn chữ ấy là bóng dáng những người cha người mẹ lam lũ. Họ nhịn miếng ngon để phần con, làm thêm buổi tối để con được đi học, đến khi con đủ lông đủ cánh bay đi thì ở lại với căn nhà vắng. Cái vất vả ấy không được ghi vào đâu cả, chỉ đọng lại trong một câu tục ngữ bốn chữ.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là tục ngữ truyền miệng, không rõ ai đặt và có từ bao giờ. Không nên gắn nó với một câu chuyện hay nhân vật cụ thể nào, vì không có căn cứ.
Trong lời nói hằng ngày, người ta hay dùng câu đầy đủ hơn: “nước mắt chảy xuôi chứ có bao giờ chảy ngược”, thêm vế sau cho rõ ý chứ nghĩa không đổi. Ca dao cũng có nhiều câu nói cùng một điều, quen thuộc nhất là “Mẹ nuôi con biển hồ lai láng, con nuôi mẹ tính tháng tính ngày”. Một bên rộng như biển hồ, một bên đong đếm từng ngày, đó chính là hình ảnh cụ thể của dòng nước mắt chảy xuôi.
Bài học rút ra
Thứ nhất, thương con thì đừng đặt điều kiện. Người xưa nêu quy luật này trước hết để dặn chính người làm cha mẹ: đã nuôi con thì nuôi cho trọn, đừng vừa cho vừa nhẩm tính ngày sau con trả lại thế nào. Tình thương có kèm hóa đơn thì đứa trẻ nào cũng cảm nhận được, và nó làm hỏng quan hệ trong nhà.
Thứ hai, biết quy luật không có nghĩa là chịu thua quy luật. Nước mắt tự nó chảy xuôi, nhưng con người thì có thể chủ động làm khác. Một cuộc điện thoại đều đặn về nhà, một lần đưa mẹ đi khám, một buổi ngồi nghe cha kể chuyện cũ chính là những giọt chảy ngược. Câu tục ngữ càng bớt đúng trong nhà nào thì nhà ấy càng ấm.
Thứ ba, cha mẹ cũng cần giữ lại phần của mình. Hy sinh đến mức không còn sức khỏe, không còn khoản dành dụm nào cho tuổi già thì gánh nặng cuối cùng vẫn quay lại đè lên con cháu. Thương con một cách tỉnh táo là vẫn lo cho con mà không bỏ quên bản thân.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Với người đã trưởng thành và đi làm xa, việc thiết thực nhất là biến sự quan tâm thành thói quen có lịch: gọi về vào một buổi cố định trong tuần, chia với anh chị em việc chăm cha mẹ theo tháng, ghi nhớ lịch tái khám và thuốc men của ông bà. Lòng hiếu thảo mà không có thói quen đỡ đần thì rất dễ trôi qua trong bận rộn.
Với người đang nuôi con nhỏ, câu tục ngữ nhắc một điều dễ quên: đừng bao bọc đến mức con không tự làm được gì. Thương con quá tay có khi lại làm con yếu đi. Cho con tự xoay xở với những việc vừa sức chính là món quà lâu bền hơn mọi thứ ta mua cho con.
Trong việc dạy con, hãy để trẻ nhìn thấy cha mẹ chăm ông bà. Trẻ học cách đối xử với cha mẹ mình không qua lời giảng, mà qua đúng cảnh chúng chứng kiến hằng ngày. Dòng nước mắt chảy ngược, nếu có, thường bắt đầu từ những buổi như thế.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Cha mẹ nuôi con biển hồ lai láng” — công nuôi dưỡng rộng lớn đến mức không đo đếm nổi.
- “Chỗ ướt mẹ nằm, chỗ ráo con lăn” — đức hy sinh lặng lẽ, cụ thể đến từng chỗ nằm.
- “Công cha như núi Thái Sơn, nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra” — cách ví von quen thuộc nhất về ơn sinh thành.
- “Trẻ cậy cha, già cậy con” — nhắc rằng dòng chảy ấy vẫn cần có lượt quay về.
- “Mẹ già như chuối chín cây” — thời gian bên cha mẹ không còn nhiều như ta tưởng.
- “Còn cha còn mẹ thì hơn” — có cha mẹ trên đời đã là một điều may lớn.
Lời kết
Câu nước mắt chảy xuôi không phải lời than trách, mà là một quan sát rất thật về đời sống trong mỗi mái nhà. Người xưa để lại nó vừa để an ủi những người đã cho đi mà không được nhận lại, vừa để nhắc lớp sau rằng chỉ cần một chút cố gắng ngược dòng, câu tục ngữ ấy đã bớt buồn đi rất nhiều.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
