Có những câu ca dao chỉ tả cảnh mà nghe ra như đang nói chuyện người. Câu ca xứ Huế quen thuộc dưới đây là một trường hợp như vậy — hai dòng, hai địa danh, hai nét trái khoáy đặt cạnh nhau:
Núi Ngự Bình trước tròn sau méo
Sông An Cựu nắng đục mưa trong
Người nghe lần đầu thường bật cười vì cái vẻ ngang ngược của cảnh vật, rồi nghĩ lại mới thấy câu ca không chỉ nói núi với sông.
Nghĩa đen của câu ca
Núi Ngự Bình là ngọn núi gắn liền với vùng đất Huế, xưa nay vẫn được nhắc chung với sông Hương như một cặp biểu tượng. Câu ca bảo núi ấy trước tròn sau méo: đứng ở phía này nhìn lên thì thấy dáng núi cân đối, tròn trịa; vòng ra phía kia nhìn lại thì dáng núi lệch đi, không còn đều đặn nữa. Cùng một ngọn núi mà mỗi phía cho một hình.
Sông An Cựu thì được tả bằng một nét còn lạ hơn: nắng đục mưa trong. Lẽ thường trời mưa thì nước sông đục ngầu, trời nắng thì nước lắng lại mà trong. Ở đây, câu ca nói ngược hẳn: trời nắng nước lại đục, trời mưa nước lại trong.
Dân gian truyền nhau nhiều cách lý giải cho hiện tượng ấy, nhưng đó là những cách giải thích được kể lại chứ không phải điều bài viết này dám khẳng định. Cái chắc chắn là người xưa đã nhìn ra một nét riêng của dòng sông và đóng đinh nét ấy vào câu ca, để ai nghe một lần cũng nhớ.
Nghĩa bóng người xưa gửi gắm
Đặt hai hình ảnh cạnh nhau, câu ca dựng lên một ý rất rõ: sự đời có nhiều thứ không như ta tưởng. Núi thì tuỳ chỗ đứng mà đổi dáng, sông thì tuỳ trời mà đổi màu. Muốn hiểu cho đúng, không thể chỉ nhìn một lần, đứng một chỗ.
Từ chuyện cảnh, câu ca chạm sang chuyện người. Người ta cũng như ngọn núi kia: nhìn từ phía này thấy tròn trịa dễ mến, nhìn từ phía khác lại thấy méo mó, khó ưa. Và cũng có kẻ như dòng sông nọ, lúc đáng trong thì đục, lúc tưởng đục lại trong — nghĩa là lòng dạ khó lường, không cứ bề ngoài mà đoán được.
Chính vì thế, ở nhiều nơi câu ca này được hát tiếp bằng những dòng nói về chuyện thuỷ chung, một lòng một dạ. Cảnh vật trái khoáy được nêu lên để làm nền, rồi người hát đối lại bằng tấm lòng trước sau như một của mình. Cái hay nằm ở chỗ đó: núi có thể méo, sông có thể đục, còn lòng người thì tự mình giữ lấy.
Nguồn gốc và các dị bản
Không rõ câu ca do ai đặt và có từ bao giờ. Đây là ca dao truyền miệng của vùng Huế, được hát trong hò đối đáp và trong lời ru, nên không thể quy cho một tác giả hay gắn với một mốc thời gian nào.
Hai dòng đầu — Núi Ngự Bình trước tròn sau méo, sông An Cựu nắng đục mưa trong — được nhắc lại khá thống nhất. Nhưng phần tiếp sau thì có nhiều bản khác nhau, tuỳ người hát mà nối thêm câu nói về lòng chung thuỷ, về lời thề, hoặc về nỗi trách móc. Vì các bản ấy không thống nhất, bài viết này chỉ chép hai dòng đầu và xin không đoán chắc phần còn lại.
Cũng xin nói rõ: câu ca lưu lại cái nhìn của người xưa với hai cảnh vật, chứ không phải một mô tả về địa phương ngày nay. Đọc câu này, ta đọc hình ảnh trong bài ca dao.
Bài học rút ra
Một là, đừng vội kết luận khi mới nhìn một phía. Ngọn núi tròn hay méo là do chỗ ta đứng. Con người cũng vậy: gặp nhau vài lần, nghe kể vài câu, ta đã tưởng mình hiểu hết một người. Câu ca nhắc ta chịu khó đi vòng thêm một quãng nữa rồi hãy nói.
Hai là, vẻ ngoài có thể đánh lừa. Trời nắng đẹp mà nước lại đục, trời mưa xấu mà nước lại trong. Trong ứng xử, những gì trông thuận mắt chưa chắc đã lành, mà cái mới nhìn tưởng bất lợi đôi khi lại hoá tốt. Nhìn kỹ mới thấy được thực chất.
Ba là, cảnh đổi thì mặc cảnh, lòng mình thì phải giữ. Đây là chỗ sâu nhất của câu ca. Người xưa không đòi thay đổi núi sông; họ chỉ mượn cái thất thường của thiên nhiên để làm nổi bật cái trước sau như một của con người. Sống giữa đổi thay mà giữ được lòng ngay, ấy là điều đáng quý.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, bài học “trước tròn sau méo” rất hợp với chuyện đánh giá người khác. Một đồng nghiệp có thể chậm chạp ở việc này nhưng chắc tay ở việc kia; một người nói năng vụng về chưa hẳn đã kém việc. Trước khi nhận xét ai, thử nhìn họ ở một hoàn cảnh khác, thường ta sẽ thấy một dáng khác hẳn.
Trong chuyện mua bán, làm ăn, câu nắng đục mưa trong là lời nhắc dễ nhớ: đừng tin ngay vào lớp vỏ. Lời mời chào ngọt ngào lúc trời quang chưa chắc bền bằng người ăn nói cộc cằn mà giữ đúng hẹn. Cứ để thời gian và hoàn cảnh thử là biết.
Trong nuôi dạy con, câu ca gợi một cách nói chuyện với trẻ về sự khác biệt: cùng một sự việc, mỗi người nhìn một kiểu, chẳng ai độc quyền cái đúng. Dạy con biết đứng sang chỗ khác mà nhìn là dạy con bớt vội vàng phán xét bạn bè.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Đường vô xứ Nghệ quanh quanh, non xanh nước biếc như tranh hoạ đồ — cũng lấy núi sông một vùng làm hình ảnh trung tâm, nhưng để mời gọi.
- Sông sâu còn có kẻ dò, lòng người nham hiểm ai đo cho tường — nói thẳng cái ý mà câu ca trên chỉ gợi: lòng người khó lường hơn sông núi.
- Trông mặt mà bắt hình dong — thói quen nhìn ngoài đoán trong, mà câu ca dao trên vừa cảnh báo.
- Ở lâu mới biết lòng người có nhân — muốn hiểu ai thì phải có thời gian, không thể vội.
- Gừng cay muối mặn xin đừng quên nhau — lời hẹn giữ lòng trước sau như một, rất gần với phần hát nối của câu ca xứ Huế.
- Đứng bên ni đồng, ngó bên tê đồng — cùng một cánh đồng, đổi chỗ đứng là đổi cảm giác, đổi cách nhìn.
Lời kết
Hai dòng ca dao về một ngọn núi và một dòng sông, vậy mà đủ nói cả chuyện nhìn đời lẫn chuyện giữ lòng. Núi Ngự Bình trước tròn sau méo, sông An Cựu nắng đục mưa trong — người xưa không cắt nghĩa dài dòng, chỉ đặt cảnh ra đó cho người nghe tự ngẫm. Và cái ngẫm ấy, đến nay vẫn còn nguyên: hãy chậm lại một nhịp trước khi phán xét, và dù xung quanh đổi thay thế nào thì lòng mình vẫn nên trong.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
