Ai từng đi đường rừng hẳn đều gặp cảm giác này: leo mãi mới lên tới đỉnh một ngọn núi, thở phào tưởng đã tới chỗ cao nhất, ngẩng đầu lên thì thấy phía xa còn một ngọn nữa cao hơn, mờ mờ trong mây. Người xưa lấy đúng cái cảnh ấy đặt thành lời dặn: Núi cao còn có núi cao hơn. Một câu ngắn mà đủ sức làm nguội bớt cái tự mãn của bất kỳ ai.
Nghĩa đen: tầm mắt bị chính ngọn núi trước mặt che khuất
Nghĩa đen của câu này gắn với kinh nghiệm đi lại rất thực của người Việt xưa, khi phần lớn đường bộ đều men theo chân núi hoặc vượt đèo. Đứng dưới thấp nhìn lên, ta chỉ thấy được ngọn gần nhất, vì chính nó che mất những gì phía sau. Phải trèo hết ngọn ấy, tầm mắt mới mở ra, và khi đó dãy núi mới hiện nguyên hình với những đỉnh còn cao hơn nhiều.
Điều thú vị là câu tục ngữ không nói ngọn núi ta vừa trèo là thấp. Nó cao thật, và công sức bỏ ra để lên tới đỉnh cũng thật. Câu chỉ nhắc rằng cái cao ấy không phải là cái cao cuối cùng. Đây là một quan sát bình thản chứ không phải lời chê bai, và có lẽ vì bình thản mà nó thấm.
Nghĩa bóng: trên người giỏi luôn còn người giỏi hơn
Đem hình ảnh ấy vào chuyện người, ta có một sự thật ít ai thích nghe: dù giỏi đến đâu, chắc chắn vẫn có người giỏi hơn ở đâu đó. Người đứng đầu một xóm chưa chắc bằng người đứng đầu một huyện; người giỏi nhất một nghề ở tỉnh này ra tới nơi khác vẫn có thể gặp bậc thầy. Cái nhất mà ta đang giữ hầu như bao giờ cũng là nhất trong một phạm vi nhất định.
Hiểu như thế, núi cao còn có núi cao hơn không nhằm dập tắt niềm tự hào chính đáng. Nó nhằm vào một thứ khác: thói tự cho mình là hết mức, thói nghĩ rằng mình chẳng còn gì để học. Người mắc thói ấy thường dừng lại đúng lúc lẽ ra phải đi tiếp, vì trong mắt họ, phía trước chẳng còn ngọn núi nào nữa.
Mặt khác, câu tục ngữ còn hàm một lời cảnh báo về cách cư xử. Kẻ đinh ninh mình nhất thường coi thường người khác, nói năng trịch thượng, và sớm muộn cũng gặp lúc bẽ mặt trước một người thực tài hơn. Người xưa gọi cảnh ấy bằng nhiều câu khác nhau, nhưng ý thì chung: đã trót ngông thì thế nào cũng có ngày gặp người trị.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là câu tục ngữ dân gian, không rõ xuất xứ, cũng không gắn với một tích truyện cụ thể nào. Nó được nói theo nhiều cách hơi khác nhau: Núi cao còn có núi cao hơn nữa, hoặc rút gọn thành núi này cao còn núi khác cao hơn. Trong lời ăn tiếng nói còn có câu mượn chữ Hán quen thuộc cao nhân tất hữu cao nhân trị, nghĩa là người tài ắt có người tài hơn chế ngự, dùng để nhắc nhau đúng ý ấy.
Kho tục ngữ Việt còn nhiều câu chạm tới cùng một mạch suy nghĩ, chẳng hạn Đi một ngày đàng học một sàng khôn nói về việc mở rộng tầm mắt, hay Ếch ngồi đáy giếng nói về cái hại của tầm nhìn hẹp. Chúng bổ sung cho nhau chứ không thay được nhau, vì mỗi câu chọn một góc nhìn riêng.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là về thước đo. Cảm giác giỏi hay dở của một người phụ thuộc rất nhiều vào việc người ấy đang so với ai. Cùng một năng lực, đứng trong nhóm này thì thấy mình xuất sắc, sang nhóm khác lại thấy mình bình thường. Vậy nên đừng vội mừng cũng đừng vội nản vì một lần so sánh; điều đáng quan tâm là mình của hôm nay có hơn mình của năm ngoái không.
Bài học thứ hai là biết gặp người giỏi hơn mà không thấy khó chịu. Đây mới là chỗ khó. Nhiều người, khi gặp người hơn mình, phản ứng đầu tiên là tìm cách hạ thấp đối phương cho lòng dễ chịu. Người bản lĩnh thì làm ngược lại: coi đó là cơ hội hiếm để học, hỏi cho ra cách người ta làm. Ngọn núi cao hơn ở trước mặt là tin vui, vì nó cho biết đường đi vẫn còn.
Bài học thứ ba là giữ giọng nói cho vừa phải. Người thật sự có nghề thường nói năng chừng mực, vì họ đã đi đủ xa để biết còn bao nhiêu điều mình chưa nắm. Ngược lại, giọng điệu chắc như đinh đóng cột về mọi thứ thường là dấu hiệu của người mới chỉ trèo hết ngọn núi đầu tiên.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong nghề nghiệp, người vừa được khen, vừa thăng chức, vừa thắng một hợp đồng lớn là người dễ mắc bẫy nhất. Cách phòng rất giản dị: sau mỗi thành công, hãy chủ động tìm xem trong nghề của mình ai đang làm tốt hơn và họ tốt hơn ở chỗ nào. Không phải để tự dằn vặt, mà để biết ngọn núi tiếp theo nằm ở đâu.
Trong học tập, một học sinh đứng đầu lớp nên có dịp thi thố ở phạm vi rộng hơn, gặp bạn bè trường khác, tỉnh khác. Va chạm sớm ở tuổi còn dễ học thì tốt hơn nhiều so với việc giữ mãi ngôi đầu trong một phạm vi nhỏ rồi hụt hẫng về sau.
Trong nuôi dạy con, cha mẹ nên khen con vào chỗ nỗ lực chứ đừng khen thành “con giỏi nhất”. Đứa trẻ được dán nhãn giỏi nhất sẽ sợ mất nhãn ấy, nên tránh né những việc khó, tránh cả những nơi có bạn hơn mình. Trong khi đó, đứa trẻ hiểu rằng núi cao còn có núi cao hơn lại thấy chuyện gặp người giỏi là bình thường, và nó sẽ đi được xa hơn.
Trong ứng xử hằng ngày, câu tục ngữ này giúp ta bớt vội đánh giá người khác qua vẻ ngoài. Người ăn mặc giản dị ngồi im ở góc phòng có khi lại là người rành việc nhất. Giữ thái độ tôn trọng với mọi người là cách an toàn nhất, và cũng là cách tử tế nhất.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Ếch ngồi đáy giếng — chê kẻ tầm nhìn hạn hẹp mà tưởng đã thấy hết trời đất.
- Múa rìu qua mắt thợ — khoe tài trước người trong nghề là tự chuốc lấy cái cười.
- Đi một ngày đàng học một sàng khôn — đi xa để biết thiên hạ rộng đến đâu.
- Thùng rỗng kêu to — càng ít thực chất càng ưa phô trương.
- Gừng càng già càng cay — người đi trước có cái sâu sắc mà người trẻ chưa thể có.
- Học thầy không tày học bạn — quanh ta luôn có người hơn mình ở một mặt nào đó để học.
Lời kết
Có người nghe câu này thấy nản, vì hoá ra chẳng bao giờ tới được đỉnh cuối cùng. Nhưng nghĩ lại thì đó mới là điều đáng mừng: nếu quả có một ngọn cao nhất và ta đã đứng trên đó, thì mọi bước tiếp theo đều là xuống dốc. Núi cao còn có núi cao hơn nói rằng con đường học hỏi không có điểm cạn, và người biết điều đó thì đi cả đời vẫn thấy hào hứng, lại giữ được sự nhã nhặn với mọi người gặp trên đường.
