Trong kho ca dao về tình yêu, có những câu không kể chuyện, không tả người, chỉ buông một tiếng gọi lên trời đất: “Núi cao chi lắm núi ơi / Núi che mặt trời chẳng thấy người thương”. Hai dòng lục bát, một ngọn núi, một mặt trời, và một người đang đứng ở phía bên này. Câu ca dao ngắn đến mức tưởng như chưa nói gì, nhưng ai từng xa người mình thương đều hiểu ngay nó nói gì.
Nghĩa đen: một ngọn núi chắn ngang tầm mắt
Chữ chi lắm là lối nói quen của người Việt khi vừa trách vừa nựng: sao mà cao đến thế, cao làm chi cho khổ người ta. Đó không phải lời mắng, mà là giọng của người đã hết cách, quay sang nói chuyện với một vật vô tri.
Vế sau, “núi che mặt trời”, có thể hiểu theo hai lớp và cả hai đều đứng vững. Lớp thứ nhất rất vật lý: ở vùng núi, mặt trời khuất sau đỉnh núi từ rất sớm, chiều xuống nhanh, thung lũng tối trước cả khi trời thật sự tối. Lớp thứ hai là tầm nhìn: ngọn núi dựng ngay trước mặt thì mắt người chỉ nhìn được đến chân núi, phía bên kia có gì cũng chịu.
Ghép lại, ta có một khung cảnh rất cụ thể: người ấy ở bên kia núi, có thể chỉ cách vài giờ đường, nhưng đứng đây nhìn mãi cũng không thấy. Ánh sáng bị lấy mất, tầm mắt bị chặn lại. Cái xa trong câu ca dao không phải là xa nghìn dặm, mà là cái xa ngay trước mặt mà không sao vượt qua — thứ xa làm người ta bức bối nhất.
Nghĩa bóng: ngọn núi nào cũng có tên thật của nó
Người xưa ít khi nói những từ trừu tượng như “hoàn cảnh”, “trở ngại”, “định kiến”. Họ mượn vật để nói. Ngọn núi trong câu ca dao chính là cách gọi tên một thứ ngăn cách mà người hát không tiện gọi thẳng.
Thứ ngăn cách ấy có thể là địa lý thật: hai làng cách nhau con đèo, ngày mùa không ai rảnh mà đi. Nhưng cũng có thể là chuyện khác. Nhà bên ấy giàu, nhà bên này nghèo. Cha mẹ đã nhắm nơi khác. Lệ làng không cho. Người đang hát biết rõ ngọn núi của mình là gì, nhưng nói ra thì thành trách người, mà trách người thì mất cả tình lẫn nghĩa.
Vì thế cái hay của câu ca dao nằm ở chỗ nó trách núi. Không trách người thương bạc lòng, không trách cha mẹ khắt khe, không trách mình vô dụng. Tất cả dồn vào một ngọn núi vốn chẳng có lỗi gì. Đó là lối ứng xử rất Việt: giữ thể diện cho tất cả mọi người, kể cả cho chính nỗi buồn của mình.
Nguồn gốc và các dị bản
Như phần lớn ca dao, câu này không rõ ra đời khi nào, ở đâu, do ai đặt. Không có tác giả, và cũng không nên gán cho ai. Nó được hát, được nhớ, rồi truyền miệng qua nhiều đời, nên chuyện có vài chỗ chữ nghĩa xê xích là bình thường: có nơi hát “chẳng thấy người thương”, có nơi hát “không thấy người thương”, ý không đổi.
Điều đáng chú ý hơn là núi vốn là một hình ảnh quen thuộc trong ca dao tình yêu của người Việt, và nó thường đứng ở hai tư thế trái ngược nhau. Khi người ta còn hy vọng, núi là thứ để trèo qua: “Yêu nhau mấy núi cũng trèo”. Khi người ta đã đuối, núi trở lại đúng bản chất của nó — một khối đá lặng thinh, không nhúc nhích, không thương ai. Câu ca dao này thuộc về vế thứ hai.
Bài học rút ra
Trước hết, câu ca dao phân biệt rất rõ hai thứ khoảng cách. Ngọn núi che được mặt trời, che được tầm mắt, nhưng không che được nỗi nhớ. Người hát vẫn nhớ, vẫn hướng về phía bên kia núi. Khoảng cách địa lý và khoảng cách trong lòng là hai chuyện khác nhau, và cái thứ nhất không tự động sinh ra cái thứ hai.
Thứ hai, việc gọi tên trở ngại là một bước đi có ích. Chừng nào còn thấy mọi thứ mờ mịt, người ta chỉ biết buồn chung chung. Khi đã chỉ được vào ngọn núi mà nói “chính mày”, nỗi buồn có hình hài, và cái gì có hình hài thì mới tính chuyện đi vòng, đi xuyên hay leo qua được.
Thứ ba, có những ngọn núi thật sự không dời được, ít nhất là lúc này. Ca dao không hô hào lạc quan giả tạo. Nó cho phép người ta đứng đó, ngẩng lên, và thở dài một tiếng. Biết chấp nhận cái mình chưa vượt qua được cũng là một dạng bản lĩnh, khác hẳn với buông xuôi.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Hình ảnh núi cao chi lắm núi ơi vẫn đúng với rất nhiều cảnh sống hiện nay, chỉ đổi hình dạng. Đôi bạn trẻ yêu nhau nhưng mỗi người một thành phố, mỗi tháng gặp nhau một lần. Người chồng đi làm công trình xa, con nhỏ ở nhà với mẹ. Người con đi xuất khẩu lao động, ba năm chưa về. Ngọn núi bây giờ là chuyến xe, là ca làm, là tấm vé máy bay chưa mua nổi.
Trong công việc cũng vậy. Nhiều người ấm ức mãi vì thấy mình bị chắn đường mà không rõ bị chắn bởi cái gì. Ngồi xuống gọi tên cho đúng — thiếu bằng cấp, thiếu quan hệ, thiếu kinh nghiệm, hay chỉ đơn giản là chưa đến lúc — thường có ích hơn nhiều so với việc bực bội chung chung.
Một điều nữa đáng học, nhất là trong nhà: khi bức bối, hãy trách hoàn cảnh trước khi trách người. Câu nói “dạo này công việc căng quá” và câu “tại em” cùng xuất phát từ một nỗi mệt, nhưng để lại hai kết cục rất khác nhau. Người xưa chọn trách núi, và nhờ vậy tình vẫn còn nguyên.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Yêu nhau mấy núi cũng trèo, mấy sông cũng lội, mấy đèo cũng qua” — cùng lấy núi làm trở ngại, nhưng ở tư thế quyết vượt chứ không đứng nhìn.
- “Ước gì sông rộng một gang / Bắc cầu dải yếm cho chàng sang chơi” — cũng là ước cho khoảng cách nhỏ lại, bằng một hình ảnh táo bạo hơn nhiều.
- “Thuyền về có nhớ bến chăng / Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền” — nói về phía ở lại, người phải chờ chứ không được đi.
- “Nhớ ai bổi hổi bồi hồi / Như đứng đống lửa như ngồi đống than” — tả cái nóng ruột của người xa nhau bằng hình ảnh rất đời.
- “Xa mặt cách lòng” — mặt trái mà câu ca dao trên không nói tới: xa lâu quá thì lòng cũng nhạt.
Lời kết
“Núi cao chi lắm núi ơi” là một câu ca dao buồn nhưng không bi lụy. Người hát không khóc lóc, không oán ai, chỉ ngẩng lên nói với ngọn núi một câu rồi thôi. Cái nhìn ấy vừa thật thà vừa độ lượng: thừa nhận có thứ mình chưa vượt qua được, nhưng cũng không vì thế mà quay lưng với người thương ở phía bên kia. Nhiều đời sau, khi những ngọn núi đã đổi tên thành khoảng cách nghề nghiệp, tiền bạc hay thời gian, câu ca dao ấy vẫn còn nguyên chỗ đứng của nó.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
