Trong bếp nhà quê ngày trước, lửa vừa là bạn vừa là mối lo. Nó nấu chín cơm nhưng cũng có thể thiêu cả mái tranh nếu sểnh một chút. Người Việt lấy chính cái vừa cần vừa đáng sợ ấy để nói về con người, thành câu nóng như lửa. Câu này vẫn được dùng hằng ngày, và điều thú vị là nó gói được hai trạng thái rất khác nhau trong cùng một hình ảnh.
Nghĩa đen của câu thành ngữ
Lửa có mấy đặc tính mà ai cũng thấy được. Nó nóng ở mức chạm vào là bỏng, không cần thử. Nó bén rất nhanh, một tàn lửa rơi vào rơm khô là bùng ngay. Nó lan theo cách khó kiểm soát, và nó không chọn lựa: gặp gì cũng cháy, kể cả thứ quý nhất trong nhà.
Cần nhớ rằng với người xưa, hiểm hoạ cháy nhà là chuyện thường trực. Nhà tranh vách đất, bếp lửa ngay trong nhà, làng xóm san sát. Vì thế lửa không phải một hình ảnh trừu tượng mà là kinh nghiệm sống. Khi đem lửa ra so sánh với tính người, người xưa không nói đùa.
Nghĩa bóng người xưa gửi gắm
Câu nóng như lửa có hai cách dùng phổ biến, cùng gốc mà khác hướng.
Cách thứ nhất là nói về tính khí. Người nóng như lửa là người dễ nổi giận, phản ứng tức thì, chưa nghe hết câu đã đỏ mặt. Ở đây, ba đặc tính của lửa được chuyển sang người gần như nguyên vẹn: bùng nhanh, khó kìm, và không phân biệt đối tượng. Đó là lý do người đang nóng hay trút giận lên người vô can nhất, thường là người thân trong nhà.
Cách thứ hai là nói về trạng thái sốt ruột. Khi chờ tin người nhà đi xa, khi con ốm mà chưa gọi được thầy thuốc, người ta nói trong lòng nóng như lửa đốt. Ở đây không có ai để giận, chỉ có sự bồn chồn thiêu đốt bên trong. Tiếng Việt còn có nóng ruột, như ngồi trên đống lửa để tả đúng trạng thái này.
Điểm chung của hai cách dùng là: cả hai đều tả cái gì đó đang mạnh lên trong người mà lý trí chưa kịp can thiệp.
Nguồn gốc và các cách nói gần nghĩa
Không rõ câu này có từ bao giờ và cũng không nên gán cho nó một xuất xứ nào. Đây là lối nói dân gian phổ thông, và bản thân hình ảnh lửa xuất hiện dày đặc trong tiếng Việt.
Có thể kể vài câu quen thuộc dùng chữ lửa theo những nghĩa khác nhau. Nước sôi lửa bỏng tả tình thế cấp bách, gấp gáp. Lửa gần rơm lâu ngày cũng bén nói về chuyện tình cảm nảy sinh khi ở gần nhau lâu. Lửa thử vàng, gian nan thử sức mượn lửa làm phép thử phẩm chất. Giấy không gói được lửa nói rằng việc xấu khó giấu mãi. Riêng ý nóng tính, người Việt còn nói nóng như Trương Phi, mượn nhân vật quen thuộc trong truyện Tam Quốc mà nhiều thế hệ người Việt từng đọc, để chỉ người bộc trực và dễ bùng nổ.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là về tốc độ. Cái hại của tính nóng không nằm ở chỗ giận, vì giận là cảm xúc bình thường của con người. Nó nằm ở chỗ khoảng cách giữa lúc giận và lúc nói ra quá ngắn. Người xưa dặn uốn lưỡi bảy lần trước khi nói, thực chất là dặn kéo dài khoảng cách ấy ra. Chỉ cần vài nhịp thở, phần lớn câu nói tệ nhất sẽ không được nói ra.
Bài học thứ hai là về hướng của cơn nóng. Lửa không chọn thứ để cháy, và người đang nóng cũng vậy. Rất nhiều lần cơn giận không nhắm đúng nguyên nhân: bực chuyện bên ngoài rồi về nhà cáu con, mệt vì công việc rồi gắt với người bán hàng. Nhận ra mình đang trút nhầm chỗ là bước quan trọng nhất, vì lúc ấy cơn nóng mất đi lý do để tiếp tục.
Bài học thứ ba là về cái được và cái mất. Người nóng tính thường tự bào chữa rằng mình thẳng, nói xong là hết, không để bụng. Điều đó có thể đúng với chính họ, nhưng không đúng với người nghe. Lời nói ra lúc nóng thì người nói quên rất nhanh, còn người nhận thì nhớ rất lâu. Đó là một sự chênh lệch mà người nóng tính hầu như không nhìn thấy.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, một cách làm đơn giản mà hiệu quả là đặt ra quy tắc riêng cho những lúc bực: không trả lời tin nhắn hay thư từ ngay khi vừa đọc xong thứ khiến mình khó chịu. Viết ra rồi để đó, một lúc sau đọc lại. Phần lớn những câu định gửi đi lúc đầu sẽ được sửa hoặc bỏ hẳn, và không ai phải trả giá cho nó.
Trong gia đình, cơn nóng của người lớn để lại dấu vết rõ nhất ở trẻ con. Đứa trẻ sống cùng người nóng như lửa sẽ học cách quan sát nét mặt để đoán xem hôm nay có an toàn không. Nó ngoan hơn thật, nhưng cái ngoan ấy là ngoan vì sợ. Ngược lại, một người lớn biết nói ra rằng mình đang bực và cần vài phút yên tĩnh sẽ dạy con điều quý hơn nhiều: cảm xúc có thể được gọi tên và được xử lý.
Còn với nghĩa thứ hai của câu, cái nóng ruột khi chờ đợi, thì cách hoá giải không phải là gắng bình tĩnh suông, mà là làm cái gì đó cụ thể trong tầm tay: gọi thêm một cuộc, chuẩn bị trước phương án, hoặc nhờ người giúp. Sự bồn chồn thường dịu đi khi ta chuyển được nó thành hành động.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Cả giận mất khôn — nói thẳng cái giá của cơn nóng: mất sáng suốt đúng lúc cần nhất.
- Uốn lưỡi bảy lần trước khi nói — cách giữ miệng lúc đang bực.
- Già néo đứt dây — căng quá thì hỏng cả việc lẫn tình.
- Một điều nhịn, chín điều lành — lùi một bước để giữ lại nhiều thứ lớn hơn.
- Chồng giận thì vợ bớt lời — kinh nghiệm giữ hoà khí, không đổ thêm dầu vào lửa.
- Con giun xéo lắm cũng quằn — nhắc người hay nóng rằng người hiền bị dồn quá cũng có lúc bật lại.
Lời kết
Người xưa chọn lửa để nói về tính khí bởi họ hiểu rõ cả hai mặt của nó: không có lửa thì không có bữa cơm, nhưng lơ là một chút là cháy cả nhà. Câu nóng như lửa vì thế không đòi ai phải nguội lạnh, chỉ nhắc rằng lửa nào cũng cần một cái bếp để giữ nó lại đúng chỗ.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
