Khi đứng trước một việc quá sức, phản ứng đầu tiên của con người thường là kết luận rằng không có cách nào. Người xưa hiểu rõ tâm lý ấy, nên để lại một câu nói rất chắc nịch để cãi lại nó:
Non cao cũng có đường trèo
Đường dù hiểm nghèo cũng có lối đi
Nghĩa đen từng hình ảnh
“Non” là núi. Núi cao nhìn từ xa là một khối dựng đứng, có vẻ như không cách gì lên tới đỉnh. Nhưng người đi rừng đi núi thì biết rằng bất kỳ ngọn núi nào cũng có sườn thoải hơn, có khe, có sống núi, có những chỗ bám chân — nghĩa là có đường trèo, chỉ cần chịu đi tìm và chịu đi vòng.
“Đường hiểm nghèo” là con đường nguy hiểm, khó qua: đường men vách đá, đường lội suối, đường qua vùng nhiều rủi ro. Nói con đường ấy “cũng có lối đi” không có nghĩa là nó dễ, mà nghĩa là nó qua được, đã có người qua và ta cũng qua được nếu đi cho đúng cách.
Hai vế đặt song song, cùng chung một cấu trúc: nêu một cái khó rồi lập tức khẳng định vẫn có đường. Nhịp câu ấy làm cho lời nói nghe như một cái vỗ vai.
Nghĩa bóng và thông điệp thật sự
Núi cao và đường hiểm ở đây là mọi thứ khó khăn trong đời: cảnh nghèo, bệnh tật, một kỳ thi tưởng như quá tầm, một món nợ, một công việc chưa ai trong nhà từng làm. Câu ca dao khẳng định rằng cái khó nào cũng có lối ra, vấn đề chỉ là ta đã tìm đủ kỹ hay chưa.
Cần đọc cho đúng liều lượng của lời khẳng định này. Người xưa không nói “rồi sẽ dễ”, cũng không nói “cứ đi là tới”. Chữ “trèo” và chữ “đi” cho thấy phần việc vẫn nằm ở người trong cuộc: đường có sẵn đấy, nhưng không ai trèo hộ.
Thông điệp sâu hơn nằm ở chỗ phân biệt giữa khó và không thể. Rất nhiều việc bị bỏ dở không phải vì bất khả thi, mà vì người ta đã sớm dán cho nó cái nhãn bất khả thi ngay từ lúc mới nhìn. Câu ca dao gỡ cái nhãn ấy ra và trả việc về đúng chỗ của nó: một việc khó, cần tìm cách.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là câu truyền miệng trong dân gian, không rõ ra đời khi nào, không có tác giả. Hình ảnh non cao và đường hiểm gợi tới đời sống của người vùng trung du và miền núi, hoặc của những người phải đi xa, nhưng đó chỉ là suy đoán từ hình ảnh chứ không phải căn cứ chắc chắn, nên không nên khẳng định xuất xứ vùng miền.
Trong dân gian còn nghe dạng Núi cao cũng có đường trèo, đường dù hiểm nghèo cũng có lối đi — thay chữ “non” bằng chữ “núi” cho dễ hiểu với người thời nay. Ý nghĩa không đổi.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất: hãy tách việc đánh giá ra khỏi cảm giác choáng ngợp ban đầu. Cảm giác “không thể nào” thường xuất hiện trong vài phút đầu, khi ta nhìn toàn bộ ngọn núi cùng một lúc. Nếu ngồi xuống chia việc ra từng chặng, cảm giác ấy giảm đi rất nhiều mà công việc thì không hề thay đổi.
Bài học thứ hai: lối đi thường không nằm ở chỗ dễ thấy. Người nhìn thẳng vào vách đá dựng đứng sẽ bảo không có đường. Người chịu đi vòng quanh chân núi mới thấy sườn thoải phía sau. Trong đời sống cũng vậy: hỏi thêm một người, tìm thêm một cách làm, đi đường vòng lâu hơn — đó là cách người ta tìm ra lối.
Bài học thứ ba: có đường không có nghĩa là không mất sức. Trèo núi thì vẫn mỏi, đường hiểm thì vẫn nguy hiểm. Câu ca dao trao cho ta niềm tin chứ không hứa hẹn sự nhẹ nhàng, và đó là kiểu động viên trung thực nhất — nó không đánh lừa người nghe.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Với người đang mắc nợ hoặc gặp khó về tiền bạc, tinh thần của câu này là ngồi xuống liệt kê ra mọi khoản, mọi cách xoay, mọi thứ có thể cắt giảm, thay vì né tránh không dám nhìn. Rất nhiều trường hợp bế tắc nằm ở chỗ người trong cuộc chưa từng viết ra giấy tình cảnh thật của mình.
Với học sinh đứng trước một môn học mình sợ, lối đi hiếm khi là học chăm hơn theo cách cũ. Nó thường nằm ở chỗ quay lại phần nền tảng còn hổng, đổi tài liệu, nhờ người giảng lại từ đầu. Núi vẫn cao, nhưng có sườn khác dễ trèo hơn.
Với người đi làm nhận một nhiệm vụ chưa từng làm bao giờ, cách dùng câu ca dao là chia nhiệm vụ thành những phần nhỏ đủ để bắt đầu ngay trong hôm nay, và tìm người đã từng đi qua con đường ấy để hỏi. Việc lớn nào cũng chỉ tiến lên bằng những bước cụ thể.
Trong nuôi dạy con, câu này đáng nói với trẻ vào lúc chúng vừa gặp một bài toán khó hay một thất bại đầu tiên. Điều cần dạy không phải là “con làm được mà”, mà là cùng con ngồi tìm xem lối đi nằm ở đâu — dạy cách tìm đường, chứ không chỉ dạy niềm tin suông.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Cái khó ló cái khôn — hoàn cảnh ngặt nghèo thường buộc người ta nghĩ ra cách.
- Còn nước còn tát — chưa hết đường thì chưa được buông tay.
- Có chí thì nên — ý chí bền là thứ giúp ta đi hết con đường đã tìm ra.
- Chớ thấy sóng cả mà ngã tay chèo — đừng vì cái khó trước mắt mà bỏ dở.
- Sông có khúc, người có lúc — đời có đoạn gian nan, không có ai gian nan mãi.
- Lửa thử vàng, gian nan thử sức — chỗ khó chính là nơi bộc lộ bản lĩnh thật của một người.
Lời kết
“Non cao cũng có đường trèo, đường dù hiểm nghèo cũng có lối đi” là câu nói của những người từng đi qua nhiều đoạn khó và biết chắc rằng đường bao giờ cũng có. Nó không xoá được độ cao của ngọn núi trước mặt, nhưng nó thay đổi câu hỏi trong đầu ta: không còn là “có làm được không”, mà là “đi đường nào”.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
