Có một câu ca dao dạy chuyện giữ lời bằng đúng một phép tính đơn giản: “Nói chín thì nên làm mười, nói mười làm chín kẻ cười người chê”. Cùng làm chừng ấy việc, chỉ khác nhau ở cách hứa, mà một bên được nể trọng còn một bên bị chê cười. Người xưa quan sát lòng người tinh đến vậy.
Nghĩa đen: phép tính chín và mười
Chín và mười ở đây là con số ước lệ, chỉ mức độ, không phải đơn vị đo cụ thể. Nói chín là hứa ở mức chín phần. Làm mười là làm trọn mười phần, tức nhiều hơn điều đã hứa. Vế đầu vì thế khuyên: hứa ít hơn khả năng, rồi làm nhiều hơn lời hứa.
Vế sau đảo ngược tình huống. Nói mười là hứa hết cỡ, hứa trọn vẹn. Làm chín là chỉ làm được chín phần. Thiếu đúng một phần thôi, mà hậu quả là kẻ cười người chê — người ngoài chê cười, mất mặt với thiên hạ.
Điều thú vị là hai vế có khối lượng công việc gần nhau: một bên làm mười, một bên làm chín. Chênh nhau chút ít về công sức, nhưng chênh nhau một trời một vực về tiếng tăm. Người xưa không so đo ai chăm hơn ai, mà chỉ ra một điều khác hẳn: cái quyết định không phải là bạn làm được bao nhiêu, mà là bạn đã hứa bao nhiêu.
Nghĩa bóng: người ta chấm điểm theo lời hứa
Thông điệp thật sự là: lời hứa chính là cái thước mà người khác dùng để đo ta. Anh hứa chín, làm được mười, người ta thấy anh vượt mức nên quý. Anh hứa mười, làm được chín, người ta thấy anh thiếu hụt nên chê. Trong cả hai trường hợp, con người ấy đều làm việc rất tốt. Chỉ là ở trường hợp sau, chính anh ta đã tự dựng lên cái thước quá cao cho mình.
Câu ca dao vì vậy khuyên một lối sống rất thực tế: đừng vẽ ra hình ảnh đẹp hơn khả năng thật. Nói vống lên có thể mang lại chút thiện cảm ban đầu, nhưng thiện cảm ấy sẽ bị lấy lại rất nhanh, kèm theo lãi.
Có một tầng ý nữa: khoảng cách một phần giữa lời và việc chính là chỗ để dành cho những rủi ro không lường trước. Trời mưa, xe hỏng, người nhà ốm, hàng về trễ — cuộc đời luôn có những chuyện ấy. Người hứa chín còn chỗ xoay xở. Người hứa mười thì chỉ cần một trục trặc nhỏ là thành thất hứa.
Xuất xứ và các cách nói gần nghĩa
Đây là câu ca dao lưu truyền trong dân gian, không rõ ai đặt ra và có từ bao giờ. Lối nói dùng con số để so sánh vốn rất quen trong tục ngữ Việt, có thể thấy ở nhiều câu khác như “một sự bất tín, vạn sự bất tin” hay “học một biết mười”.
Có nơi kể lại hơi khác một chút, chẳng hạn “nói chín thì phải làm mười” thay cho “thì nên làm mười”, hoặc vế sau là “nói mười làm chín kẻ cười người chê” đôi khi rút gọn còn “nói mười làm chín người chê”. Khác vài chữ, nhưng lõi nghĩa không đổi.
Cùng chủ đề giữ lời, tiếng Việt còn có “Nói lời phải giữ lấy lời”, “Quân tử nhất ngôn”, hay câu chê thẳng thừng “Hứa hươu hứa vượn”. Điểm riêng của câu ca dao này là nó không chỉ đòi hỏi phải giữ lời, mà còn chỉ ra cách giữ lời cho khôn ngoan: chừa lại một phần dư.
Bài học rút ra
Bài học đầu tiên là hãy hứa dè hơn khả năng. Không phải để giấu tài, mà để giữ cho lời mình luôn đúng. Người làm được năm phần mà chỉ nhận bốn phần rồi làm tròn năm sẽ luôn được nhìn là người vượt kỳ vọng, dù thực chất họ làm đúng sức mình.
Bài học thứ hai là đừng nhầm sự nhiệt tình với sự đáng tin. Nhiều người hứa mười vì thật lòng muốn giúp, muốn làm tốt, chứ không hề gian dối. Nhưng người nhận lời hứa không đo được cái thật lòng ấy; họ chỉ đo kết quả. Nhiệt tình quá tay mà không lượng sức thì cuối cùng vẫn bị xếp chung với người thất hứa.
Bài học thứ ba là phần dư ra không nên đem khoe. Người xưa nói “làm mười” chứ không nói “làm mười rồi kể công”. Việc mình làm hơn lời hứa tự nó sẽ được nhận ra; nhắc lại nhiều lần thì cái hơn ấy lại thành ra một kiểu đòi nợ.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở chỗ làm, đây gần như là quy tắc vàng khi nhận việc. Ước lượng ba ngày thì xin bốn ngày, xong sớm nửa ngày là được ghi nhận. Hứa xong trong ba ngày rồi trễ nửa buổi thì dù sản phẩm tốt đến đâu, ấn tượng để lại vẫn là “người này hay trễ”. Với cấp trên cũng vậy: cam kết con số vừa phải rồi vượt qua bao giờ cũng hơn cam kết con số đẹp rồi hụt.
Trong buôn bán, người bán hàng khôn ngoan thường hẹn giao muộn hơn dự tính một chút, ghi rõ những gì mình không làm được thay vì hứa cho khách vui lòng. Khách nhận hàng sớm hơn hẹn thì mừng; nhận muộn hơn hẹn thì giận, dù chỉ muộn nửa ngày. Cảm giác của khách đo bằng lời hứa, không đo bằng công sức người bán.
Trong nhà, câu này ứng với những lời hứa với con trẻ. Đừng hứa “cuối tuần cả nhà đi biển” khi chưa chắc chắn; hãy hứa “cuối tuần bố con mình đi hiệu sách”, làm được, rồi nếu thu xếp được thì đi thêm chỗ khác. Đứa trẻ sẽ lớn lên với niềm tin rằng lời người lớn là chắc chắn.
Với bạn bè, giúp người cũng nên theo nguyên tắc ấy. Nhận vừa sức mà làm trọn vẹn thì quý; nhận ôm đồm rồi bỏ dở giữa chừng lại khiến người ta khó xử hơn cả khi mình từ chối ngay từ đầu.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Nói lời phải giữ lấy lời, đừng như con bướm đậu rồi lại bay” — đã nói ra thì phải theo cho tới cùng.
- “Quân tử nhất ngôn, tứ mã nan truy” — lời đã buông ra thì không thu về được, nên phải cân nhắc trước khi nói.
- “Một sự bất tín, vạn sự bất tin” — hụt lời một lần thì muôn việc khác cũng bị ngờ.
- “Hứa hươu hứa vượn” — chê thói hứa cho sướng miệng những điều mình chẳng định làm.
- “Mua danh ba vạn, bán danh ba đồng” — tiếng tốt xây rất lâu mà mất thì rất nhanh.
- “Thùng rỗng kêu to” — người ít thực chất thường là người nói to nhất, hứa nhiều nhất.
Lời kết
“Nói chín thì nên làm mười” là một lời khuyên vừa đạo lý vừa khôn ngoan. Nó không bắt ai phải gồng lên làm nhiều hơn sức, chỉ nhắc rằng hãy để lời nói của mình đi sau việc làm một bước. Ai quen sống như thế thì chẳng cần thanh minh gì, người đời tự khắc xếp mình vào hàng đáng tin.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
