Trong tiếng Việt, muốn nói ai đó nợ nần chồng chất, người ta ít khi kể ra con số. Chỉ cần một câu là đủ: “Nợ như chúa Chổm”. Cái tên riêng ấy làm nên toàn bộ sức nặng của thành ngữ, và cũng làm nên một câu chuyện dài mà đến nay vẫn còn được kể theo nhiều kiểu khác nhau.
Nghĩa đen: món nợ nhiều đến mức thành cái tên
Về mặt chữ, câu này rất đơn giản: nó là một lối so sánh, lấy một nhân vật cụ thể làm chuẩn mực cho mức độ nợ nần. Cấu trúc như cộng với một cái tên là kiểu ví von quen thuộc của người Việt, cùng họ với các cách nói như khoẻ như voi, chậm như rùa.
Điều đặc biệt là ở đây người xưa không so với một con vật hay một hiện tượng, mà so với một con người. Điều đó cho thấy nhân vật ấy phải rất quen thuộc với người nghe, quen đến mức chỉ nhắc tên là ai cũng hiểu ngay mức độ. Khi một cái tên riêng biến thành đơn vị đo, nghĩa là câu chuyện về người đó đã lưu truyền rất rộng và rất lâu.
Nghĩa bóng: cảnh nợ chồng nợ, không biết đâu mà lần
Nói ai đó “nợ như chúa Chổm” là nói người ấy nợ quá nhiều, nợ nhiều nơi, nhiều đến mức chính mình cũng không nhớ hết đã vay của những ai.
Đây là điểm khác biệt của câu này so với các cách nói khác về nợ nần. Câu tục ngữ không nhấn vào số tiền lớn, mà nhấn vào sự chồng chất và rối rắm. Một người vay một khoản lớn duy nhất, có kỳ hạn rõ ràng, thì dù nặng gánh vẫn còn kiểm soát được. Còn người nợ như chúa Chổm là người mà các khoản nợ đã đan vào nhau, chỗ nọ đắp chỗ kia, đi đâu cũng gặp chủ nợ.
Trong dân gian, câu này thường được dùng với giọng nửa đùa nửa thương. Nó ít khi mang tính mạt sát, mà giống một lời nhận xét thẳng thắn về hoàn cảnh, đôi khi để cảnh tỉnh chính người trong cuộc.
Nguồn gốc và các dị bản
Nhân vật chúa Chổm đến từ một giai thoại dân gian được kể lại ở nhiều nơi, với khá nhiều dị bản khác nhau. Nét chung của các bản kể là: có một người xuất thân hàn vi, sống bằng cách vay mượn khắp chốn, đến hàng quán nào ăn cũng ghi nợ; về sau người ấy đổi vận, lên ngôi cao, và khi đi qua chốn cũ thì các chủ nợ kéo ra đòi, đông đến mức không sao trả xuể.
Cần nói rõ: đây là chuyện truyền miệng, không phải sử liệu. Các bản kể khác nhau ở nhiều chi tiết, có bản gắn nhân vật này với một vị vua, có bản chỉ kể như một người bình thường; dân gian còn gắn câu chuyện với vài địa danh cũ. Không có căn cứ chắc chắn nào để khẳng định chúa Chổm là ai trong lịch sử, nên tốt nhất là kể lại như một giai thoại và dừng ở đó, thay vì gán cho một nhân vật hay một mốc thời gian cụ thể.
Bản thân câu thành ngữ cũng có cách nói ngắn hơn là nợ như Chổm. Những cách nói cùng ý mà người Việt hay dùng gồm nợ đầm đìa, nợ ngập đầu, nợ chúa chồng nợ. So với chúng, “Nợ như chúa Chổm” vẫn là câu giàu hình ảnh nhất, vì nó kéo theo cả một câu chuyện phía sau.
Bài học rút ra
Thứ nhất, nợ nguy hiểm ở chỗ nó tích lại chứ không ở chỗ nó lớn. Rất ít ai rơi vào cảnh nợ nần vì một quyết định lớn duy nhất. Phần lớn là do nhiều khoản nhỏ, mỗi khoản đều có vẻ vô hại, cộng dồn qua nhiều tháng. Cái bẫy nằm ở chỗ mỗi lần vay ta chỉ nhìn khoản đó, không nhìn tổng số.
Thứ hai, mất khả năng theo dõi là dấu hiệu nguy cấp nhất. Chi tiết đắt nhất trong giai thoại chính là việc nhân vật không còn biết mình nợ những ai. Khi một người không thể ngồi xuống liệt kê đầy đủ các khoản nợ của mình, thì vấn đề đã vượt khỏi chuyện tiền bạc và trở thành chuyện mất kiểm soát.
Thứ ba, nợ theo người rất dai. Trong giai thoại, dù đã đổi phận, nhân vật vẫn bị các món nợ cũ đuổi theo. Đó là điều người xưa muốn nhấn: nợ không tự mất đi theo thời gian, và nó còn kéo theo một thứ khó gỡ hơn tiền, là tiếng tăm. Người Việt vốn coi trọng chữ tín, nên một lần vay không trả có thể theo người ta rất lâu.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Thời nay, vay mượn dễ hơn xưa rất nhiều: thẻ tín dụng, trả góp, vay tiêu dùng nhanh, mua trước trả sau. Mỗi công cụ đều hợp lý khi dùng đúng, nhưng chúng có chung một đặc điểm là làm cho việc vay trở nên nhẹ nhàng đến mức người ta quên rằng mình đang vay. Cảnh nợ như chúa Chổm ngày nay thường bắt đầu như vậy, chứ không phải từ những khoản lớn.
Việc nên làm trước tiên rất giản dị: lấy giấy bút liệt kê tất cả các khoản đang nợ, ghi rõ chủ nợ, số tiền, lãi suất và kỳ hạn. Chỉ riêng bước này đã giúp nhiều người thoát khỏi cảm giác rối bời, vì cái đáng sợ nhất của nợ là sự mù mờ. Sau đó thì ưu tiên dứt điểm khoản có lãi nặng nhất, và tuyệt đối tránh việc vay khoản mới để trả khoản cũ — đó chính là con đường ngắn nhất dẫn tới cảnh mà câu thành ngữ mô tả.
Trong quan hệ với người thân, người quen, có một nguyên tắc rất đáng giữ: vay ai thì hẹn ngày rõ ràng, và nếu không trả đúng hẹn thì phải chủ động báo trước chứ đừng im lặng tránh mặt. Người ta thường mất bạn không phải vì món nợ, mà vì sự im lặng sau đó.
Với người làm ăn, câu này nhắc phải phân biệt nợ tốt và nợ xấu. Vay để mua thiết bị làm ra tiền là một chuyện; vay để trang trải chi tiêu hằng ngày lại là chuyện hoàn toàn khác. Khoản thứ hai chính là hạt giống của cảnh nợ chồng nợ.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Bóc ngắn cắn dài — làm ít tiêu nhiều, nguyên nhân quen thuộc nhất dẫn tới nợ nần.
- Giật gấu vá vai — lấy khoản này đắp khoản kia, bước trung gian trước khi nợ chồng chất.
- Vung tay quá trán — tiêu vượt sức mình, cái gốc của mọi khoản vay không cần thiết.
- Một sự bất tín, vạn sự bất tin — mất chữ tín một lần thì rất khó lấy lại, nhất là trong chuyện tiền nong.
- Buôn tàu bán bè không bằng ăn dè hà tiện — biết dè sẻn còn hơn kiếm nhiều mà không giữ.
- Liệu cơm gắp mắm — liệu theo sức mình thì không phải mượn của ai.
Lời kết
Giai thoại về chúa Chổm có thật hay không, đến nay vẫn không ai khẳng định được. Nhưng cái mà người xưa gửi vào câu “Nợ như chúa Chổm” thì rất thật: nợ không đáng sợ bằng việc mất khả năng đếm được mình nợ bao nhiêu. Giữ cho danh sách ấy luôn ngắn và luôn rõ, đó là cách đơn giản nhất để không bao giờ phải nghe ai ví mình với cái tên kia.
