Tục ngữ Việt Nam có lối nói rất tài tình là mượn chuyện bếp núc để bàn chuyện tâm tính. Câu No mất ngon, giận mất khôn chính là một ví dụ. Vế đầu ai cũng từng trải qua, vế sau thì ai cũng từng trả giá, và hai vế ấy soi sáng cho nhau.
Nghĩa đen
Vế thứ nhất nói chuyện ăn uống. Cùng một món, lúc bụng đói thì thấy ngon lạ lùng, ăn đến no rồi thì miếng ngon cũng thành thường, thậm chí thấy ngán. Món ăn không hề đổi, chỉ có người ăn đã đổi. Đây là quan sát rất đời thường mà người xưa đúc lại thành một mệnh đề gọn ghẽ.
Vế thứ hai nói chuyện tính khí. Giận mất khôn nghĩa là khi cơn giận nổi lên, cái khôn ngoan thường ngày biến đâu mất. Người vốn điềm đạm bỗng buông lời nặng nề, người vốn tính toán kỹ bỗng quyết ào một cái rồi tiếc cả đời.
Đặt cạnh nhau, hai vế cùng chung một kết cấu: có một trạng thái nào đó lấn át, và thứ quý giá bị che mất. Cái ngon bị cái no che, cái khôn bị cơn giận che.
Nghĩa bóng
Thông điệp thật sự của câu tục ngữ nằm ở chỗ nhận ra rằng con người ta không phải lúc nào cũng như nhau. Cùng một người, ở trạng thái này thì sáng suốt, ở trạng thái khác thì mù mờ. Vì thế đừng tin tuyệt đối vào phán đoán của mình khi đang trong cơn xúc động.
Vế trước còn có một ý phụ đáng ngẫm: cái gì có sẵn quá, dư thừa quá thì người ta hết thấy quý. Điều này đúng cả với đồ ăn lẫn với những thứ khác trong đời, từ tình cảm cho tới cơ hội. Người xưa nói no mất ngon là nói cái quy luật ấy bằng hình ảnh dễ nhớ nhất.
Còn vế sau là lời cảnh báo trực diện. Cơn giận không làm người ta thêm sức mạnh, nó chỉ làm mờ đi khả năng cân nhắc. Câu tục ngữ không bảo ta đừng bao giờ giận, vì giận là chuyện tự nhiên, mà bảo ta đừng ra quyết định trong lúc giận.
Nguồn gốc và các dị bản
Như hầu hết tục ngữ, câu này không rõ ra đời khi nào, cũng không thể quy cho tác giả nào. Nó sống bằng con đường truyền miệng, được dùng nhiều tới mức trở thành lời cửa miệng của người Việt khi khuyên nhau bớt nóng.
Trong thực tế, người ta hay dùng riêng nửa sau, chỉ nói giận mất khôn, và ai nghe cũng hiểu ngay. Đó là dấu hiệu cho thấy vế ấy đã đi rất sâu vào tiếng nói hằng ngày. Cũng có người đảo thành Giận mất khôn, no mất ngon khi nói cho thuận câu, nhưng trật tự quen thuộc và hợp lý hơn vẫn là đi từ chuyện ăn tới chuyện lòng người.
Bài học rút ra
Thứ nhất, đừng quyết chuyện lớn khi đang giận. Lá đơn xin nghỉ việc viết trong cơn ức chế, tin nhắn nặng lời gửi lúc nửa đêm, lời tuyên bố cắt đứt quan hệ buông ra giữa cuộc cãi vã — phần lớn những việc ấy sáng hôm sau đều được nhìn khác đi. Chỉ tiếc là lúc đó đã muộn.
Thứ hai, tập nhận ra trạng thái của chính mình. Người khôn không phải người không bao giờ giận, mà là người biết mình đang giận. Nhận ra được thì tự khắc biết hoãn lại: để mai nói, để nguôi rồi tính.
Thứ ba, biết quý cái mình đang có. Vế no mất ngon nhắc rằng cảm giác nhàm chán nhiều khi không đến từ sự vật mà đến từ chính ta. Trước khi chê một điều gì đó nhạt nhẽo, thử xem có phải mình đang quá đủ đầy nên hoá ra khó tính hay không.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong gia đình, câu tục ngữ này rất hợp lúc vợ chồng có chuyện. Đang nóng mà cố nói cho ra lẽ thì thường chỉ ra thêm chuyện. Hẹn nhau một quy ước đơn giản: giận thì tạm dừng, hôm sau ngồi lại — nghe thì cũ nhưng lại giữ được nhiều gia đình.
Ở nơi làm việc, người quản lý đang bực mà gọi nhân viên vào phê bình thì thường nói quá lời, làm hỏng cả một mối quan hệ lâu năm. Lùi lại nửa ngày, cùng một nội dung nhưng cách nói khác hẳn, và người nghe cũng tiếp thu được.
Với con trẻ, đây là bài học rất nên dạy sớm. Trẻ giận thì hay đập phá, hay nói câu làm bạn tổn thương. Người lớn có thể dạy con cách tự lùi ra một chỗ cho nguôi rồi hãy quay lại nói chuyện, và quan trọng hơn cả là chính người lớn phải làm gương điều đó.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Một điều nhịn, chín điều lành — nhịn được lúc nóng thì tránh được rất nhiều rắc rối phía sau.
- Uốn lưỡi bảy lần trước khi nói — nhắc phải cân nhắc kỹ trước khi buông lời.
- Cả giận mất khôn — cách nói gọn quen thuộc cùng một ý với vế sau của câu tục ngữ.
- Ăn có nhai, nói có nghĩ — ăn phải nhai kỹ, nói phải nghĩ trước, cùng một tinh thần chừng mực.
- Đói ăn rau, đau uống thuốc — kinh nghiệm dân gian về cách sống thuận theo hoàn cảnh, không cưỡng cầu.
Lời kết
Từ một quan sát rất nhỏ trong bữa cơm, người xưa rút ra được lời khuyên dùng được cả đời. No mất ngon, giận mất khôn không đòi hỏi ta phải thành người điềm tĩnh tuyệt đối, chỉ nhắc ta nhớ rằng lúc lòng đang xáo động thì mắt nhìn cũng lệch. Biết chờ cho lòng lặng lại rồi hãy quyết, ấy đã là khôn.
