Có những câu tục ngữ mà tuỳ giọng nói, tuỳ hoàn cảnh mà thành lời khen hay lời mỉa. “Nó lú có chú nó khôn” là một câu như thế. Người ta dùng nó để trấn an nhau rằng đứa cháu còn non nớt đã có người lớn trong họ đứng sau, nhưng cũng dùng nó để nói bóng gió về những kẻ làm được việc chỉ nhờ có chỗ dựa. Hiểu cả hai mặt ấy mới là hiểu đúng câu nói của người xưa.
Nghĩa đen
Lú trong tiếng Việt cổ nghĩa là mê muội, tối trí, nghĩ không thông. Người ta nói “lú lẫn”, “lú ruột lú gan” cũng từ chữ ấy mà ra. Nó ở đây chỉ người vai dưới, thường là đứa cháu, đứa em còn trẻ người non dạ.
Chú là em trai của cha, một vai vế rất riêng trong họ Việt. Người chú thuộc hàng trên, cùng họ nội, cùng lo việc thờ tự tổ tiên, lại thường đã đủ tuổi từng trải để đứng ra thu xếp việc lớn. Trong nhiều gia đình xưa, khi người cha mất sớm hoặc đi làm ăn xa, chú chính là người thay cha lo cho cháu — như dân gian vẫn nói “Sảy cha còn chú”.
Ghép lại, nghĩa đen của câu rất gọn: thằng cháu tuy còn dại dột, nhưng ông chú của nó thì khôn ngoan, thế nào cũng liệu được việc cho nó.
Nghĩa bóng
Ở tầng sâu hơn, câu tục ngữ nói về sức mạnh của chỗ dựa dòng họ. Người xưa sống trong làng xã, mọi việc lớn của một người — cưới xin, kiện tụng, tậu ruộng, dựng nhà — đều cần đến tiếng nói của cả họ. Một người trẻ tự thân chưa đủ sức, nhưng có người trưởng thượng đứng ra thì việc vẫn thành. Câu nói vì thế mang sắc thái tin tưởng, gần như một lời bảo lãnh.
Nhưng cùng câu ấy, nói ra bằng giọng khác thì hoá thành lời châm. Khi thấy một người non tay mà việc gì cũng trót lọt, người ta buông một câu “Nó lú có chú nó khôn” để ngụ ý rằng cái xuôi chèo mát mái kia không phải do tài, mà do có người chống lưng. Sắc thái này gần với câu “Một người làm quan cả họ được nhờ”, và cũng chứa cái nhìn cảnh giác của dân gian với thói dựa dẫm.
Nguồn gốc và các dị bản
Câu này là tục ngữ dân gian truyền miệng, không rõ có từ bao giờ, không gắn với tác giả hay tích truyện nào cụ thể — nếu ai đó kể một câu chuyện gốc rất chi tiết cho câu này thì nên nghe với thái độ dè dặt.
Về hình thức, câu được nói theo lối cân đối rất quen của tục ngữ Việt: nó lú đối với chú khôn, hai vế bốn chữ, nghe một lần là nhớ. Ở một số nơi người ta nói thành “Nó dại có chú nó khôn”, nghĩa không đổi. Trong lời ăn tiếng nói, câu cũng hay được rút gọn còn “có chú nó khôn” khi muốn ngụ ý mà không nói thẳng.
Bài học rút ra
Thứ nhất, họ hàng là một tấm lưới đỡ có thật. Người xưa không nói suông. Một dòng họ gắn bó là nơi đứa trẻ mồ côi vẫn được học hành, người làm ăn thất bại vẫn có chỗ về, người ốm đau vẫn có người thay nhau trông. Câu tục ngữ nhắc ta trân trọng cái lưới ấy, và cũng nhắc những người đang ở vai trên rằng vai của mình là vai gánh vác.
Thứ hai, dựa mãi thì không lớn được. Chỗ dựa tốt cho ta thời gian để trưởng thành, nhưng không thay ta trưởng thành. Người trẻ nào cũng có lúc phải tự đứng ra nhận việc, tự chịu phần sai của mình. Sống mãi dưới bóng người khác, đến khi bóng ấy không còn thì chỉ còn lại sự lúng túng.
Thứ ba, người đỡ đầu cần biết giới hạn. Nâng đỡ khác với làm thay. Người chú khôn ngoan thật sự là người chỉ đường, giới thiệu, góp ý, chứ không phải người đứng ra dàn xếp mọi hậu quả cho cháu. Che chắn quá kỹ nhiều khi lại giữ đứa trẻ ở mãi trong cái “lú” của nó.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong nhà, câu tục ngữ vẫn đúng ở phần đẹp nhất của nó: một đứa trẻ mất cha, một cháu sinh viên lên thành phố trọ học, một người vừa ly hôn về quê làm lại — những lúc ấy, một người bác, người chú, người cậu chịu đứng ra hỏi han và giúp một tay có thể đổi hẳn hướng đi của cả một đời người. Đây là mặt nên giữ.
Trong công việc, câu nói lại nhắc ta một điều tế nhị. Được người thân giới thiệu vào một chỗ làm không có gì đáng xấu hổ, nhưng giữ được chỗ ấy thì phải bằng năng lực. Người trẻ nên chủ động làm nhiều hơn phần được giao để đồng nghiệp không có cớ nhắc đến câu tục ngữ này sau lưng mình. Ngược lại, người có quyền sắp xếp trong cơ quan cũng nên phân biệt rạch ròi giữa giúp đỡ một người trẻ và ưu ái người nhà, vì ranh giới ấy rất mỏng.
Trong việc dạy con, cha mẹ có thể mượn câu này để nói với con về hai chuyện cùng lúc: biết ơn những người đã đỡ mình, và cố gắng để đến lúc không cần ai đỡ nữa. Đó cũng là cách đẹp nhất để trả ơn dòng họ — mai này chính mình lại là người chú khôn ngoan cho lớp sau.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Sảy cha còn chú, sảy mẹ bú dì — mất cha mất mẹ vẫn còn họ hàng đùm bọc, câu nói cùng một mạch tin cậy vào dòng tộc.
- Một người làm quan cả họ được nhờ — nói về sức lan toả của một người có địa vị trong họ, kèm cả mặt trái của nó.
- Anh em như thể tay chân — người trong nhà là các phần của một cơ thể, giúp nhau là lẽ tự nhiên.
- Con hơn cha là nhà có phúc — lời nhắc rằng thế hệ sau phải vượt lên, chứ không dừng lại ở chỗ dựa của thế hệ trước.
- Thấy người sang bắt quàng làm họ — mặt xấu của thói dựa dẫm, khi người ta nhận họ hàng chỉ để trục lợi.
Lời kết
“Nó lú có chú nó khôn” gói trong sáu chữ cả sự ấm áp lẫn nỗi e ngại của người xưa về chuyện nương tựa họ hàng. Có chỗ dựa là may, nhưng biết rời chỗ dựa đúng lúc mới là khôn. Câu tục ngữ hay nhất khi ta đọc nó theo cả hai chiều: biết ơn người đã đỡ mình, và cố sao để một ngày kia mình đỡ được người khác.
