Có những câu thành ngữ mà ai cũng dùng trơn tru, nhưng hỏi kỹ từng chữ thì lại lúng túng. Nhũn như con chi chi là một câu như vậy. Nghĩa của nó thì rõ mồn một, còn con chi chi rốt cuộc là con gì thì đến nay vẫn chưa có lời giải nào chắc chắn. Điều đó không làm câu nói kém giá trị, vì cái nó chỉ ra lại rất dễ nhận: thái độ mềm oặt, xuống nước hết mức của một người.
Nghĩa đen của câu thành ngữ
Chữ nhũn trong tiếng Việt chỉ trạng thái mềm đến mức mất hết độ cứng, không còn giữ được hình dạng. Quả chín quá thì nhũn, rau luộc kỹ quá thì nhũn. Nhũn khác mềm ở chỗ mềm vẫn còn sức đàn hồi, còn nhũn thì bóp vào là bẹp, buông ra không trở lại như cũ.
Còn con chi chi? Ở đây cần nói thẳng: không có căn cứ chắc chắn để khẳng định đó là con gì. Trong dân gian có người giải thích rằng chi chi là tên một quân bài trong bộ bài tổ tôm, cũng có người cho rằng đó chỉ là một cách nói bâng quơ để chỉ một thứ mơ hồ, không xác định, giống như khi ta nói cái chi chi ở một số vùng miền Trung với nghĩa là cái gì đó. Cả hai cách giải thích đều được truyền miệng, và không nên coi cách nào là kết luận.
Thú vị ở chỗ chính sự mơ hồ ấy lại hợp với câu thành ngữ. Một con vật không rõ hình thù, không xương không cốt, mềm oặt trong tưởng tượng, thì đúng là hình ảnh gợi nhất cho cái nhũn.
Nghĩa bóng người xưa gửi gắm
Câu này dùng để tả một kiểu thái độ chứ không tả thân thể. Người bị nói là nhũn như con chi chi là người bỗng dưng mềm mỏng quá mức, dạ vâng liên tục, chịu nhận hết phần thiệt, không dám giữ ý kiến nào.
Sắc thái của câu này thường là chê, và cái chê nằm ở chỗ hoàn cảnh. Người ta hiếm khi nói câu này về một người vốn hiền lành từ đầu tới cuối. Nó thường được dùng cho những trường hợp có sự đổi giọng đột ngột: lúc trước còn to tiếng, đến khi bị vạch ra chỗ sai thì nhũn ngay; hoặc lúc bình thường thì oai, đến khi cần nhờ vả thì mềm như bún.
Nói cách khác, cái bị chê không phải là sự mềm mỏng, mà là sự thiếu nhất quán và cái động cơ đứng sau nó. Người xưa phân biệt rất rõ giữa nhún nhường và nhũn. Nhún nhường là chủ động hạ mình để giữ hoà khí, bên trong vẫn có chủ kiến. Nhũn là buông hết, tính sao cũng được, miễn là qua chuyện.
Nguồn gốc và các cách nói gần nghĩa
Không rõ câu này xuất hiện từ bao giờ. Như đã nói, ngay cả chữ chi chi cũng chưa có cách giải thích nào được coi là chắc chắn, nên càng không nên gán cho câu một xuất xứ cụ thể.
Cùng ý này, tiếng Việt có mềm như bún, nhũn như chi chi ở dạng rút gọn, hay cách nói dân dã xuống nước để chỉ việc hạ giọng khi đuối lý. Ở chiều nói về tính cách hay đổi theo hoàn cảnh, có gió chiều nào che chiều ấy. Còn để chỉ kiểu người ngoài mạnh trong yếu, người xưa dùng miệng hùm gan sứa. Đặt cạnh nhau, ta thấy dân gian có cả một bộ từ ngữ khá tinh vi để mô tả các mức độ của sự mềm yếu, mỗi câu một sắc thái riêng.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất: mềm mỏng chỉ có giá trị khi nó là lựa chọn. Cùng một hành động nhường nhịn, nếu xuất phát từ sự cân nhắc thì đó là bản lĩnh; nếu xuất phát từ chỗ không dám giữ ý kiến thì đó là nhũn. Người ngoài phân biệt được hai thứ này dễ hơn ta tưởng, chủ yếu qua việc ta có nhất quán hay không.
Bài học thứ hai: cái nhũn thường không giải quyết được việc gì lâu dài. Xuống nước để qua một lúc căng thẳng thì được, nhưng nếu lần nào cũng vậy thì người kia sẽ mặc định rằng cứ làm căng là ta sẽ nhường. Từ đó quan hệ mất cân bằng, và phần thiệt cứ dồn về một phía.
Bài học thứ ba dành cho người ở thế mạnh. Khi thấy ai đó bỗng nhũn ra trước mặt mình, nên hiểu rằng phần lớn không phải vì họ phục, mà vì họ thấy không có lựa chọn nào khác. Người quen được người khác nhũn với mình lâu ngày sẽ mất khả năng nghe ý kiến thật, và đó là cái thiệt của chính họ.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở nơi làm việc, giữ được thái độ hoà nhã mà vẫn nêu quan điểm là kỹ năng đáng học nhất. Cách thực tế là tách hai phần ra: giọng nói thì mềm, nội dung thì rõ. Có thể nói nhẹ nhàng nhưng vẫn nêu đủ lý do, đề xuất phương án, và nói rõ chỗ nào mình không đồng ý. Người nghe hầu như không phản ứng với giọng mềm, họ chỉ phản ứng với nội dung, mà nội dung thì đằng nào cũng phải nói.
Trong mua bán, thương lượng, biểu hiện của cái nhũn rất dễ thấy: người bán ép một chút là gật, hoặc ngược lại người mua kèo nhèo thì hạ giá ngay. Muốn không rơi vào thế ấy, cần biết trước mức của mình và sẵn sàng dừng lại. Sẵn sàng dừng mới là chỗ dựa thật, chứ không phải lời lẽ cứng rắn.
Trong việc dạy con, nên nhớ trẻ học cách ứng xử bằng mắt nhiều hơn bằng tai. Đứa trẻ thấy cha mẹ lúc nào cũng nhũn trước người lạ, hoặc ngược lại lúc nào cũng gay gắt, sẽ sao chép đúng như vậy. Cho con thấy một lần cha mẹ nói không một cách lễ độ và bình tĩnh là bài học đáng giá hơn nhiều lời khuyên.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Miệng hùm gan sứa — nói to dọa người nhưng thực chất nhút nhát, không dám làm.
- Gió chiều nào che chiều ấy — chê kiểu người ngả theo hoàn cảnh, không có chủ kiến.
- Thùng rỗng kêu to — vế còn lại của sự thiếu thực chất: ồn ào bên ngoài, trống rỗng bên trong.
- Có cứng mới đứng đầu gió — khẳng định phải có cái cứng bên trong mới trụ được trước sóng gió.
- Cây ngay không sợ chết đứng — người có lý thì không cần phải hạ mình vô cớ.
- Ba phải — cách người xưa gọi thẳng thói ai nói cũng ừ, không giữ chính kiến nào.
Lời kết
Con chi chi là con gì thì có lẽ mãi mãi không ai trả lời dứt khoát được, nhưng cái mà câu nhũn như con chi chi chỉ ra thì thời nào cũng gặp. Người xưa không đòi ai phải cứng rắn với tất cả mọi người, chỉ nhắc rằng mềm mỏng nên là một cách ứng xử được chọn lấy, chứ không phải thứ bật ra mỗi khi mình đuối thế.
