Trong nhà, trong họ, trong cơ quan, thế nào cũng có hai người mà hễ ngồi cùng mâm là to tiếng, giao cùng việc là hỏng việc. Người Việt gọi cảnh ấy bằng một câu gọn lỏn: hai người đó như nước với lửa. Câu thành ngữ mượn hai thứ quen thuộc nhất trong gian bếp để nói một điều rất khó nói bằng lời thẳng.
Nghĩa đen: hai thứ không thể ở chung một chỗ
Nước và lửa đều là những thứ con người cần đến hằng ngày, đều quý, đều có ích. Nhưng đặt cạnh nhau thì chúng triệt tiêu nhau. Đổ nước vào bếp thì lửa tắt ngóm, chỉ còn khói. Ngược lại, để lửa cháy lâu dưới nồi thì nước cạn dần rồi bốc hơi hết.
Điều đáng chú ý là không có bên nào sai. Nước vẫn là nước, lửa vẫn là lửa, mỗi thứ giữ đúng bản tính của mình. Cái gọi là xung khắc không nằm ở phẩm chất của từng bên mà nằm ở chỗ bản tính của bên này phủ định bản tính của bên kia. Người xưa nhìn ra điều đó từ chính cái bếp nhà mình và biến nó thành một lối nói.
Nghĩa bóng: gặp nhau là sinh chuyện
Nói hai người như nước với lửa là nói họ khắc nhau đến mức không thể dung hoà. Không phải giận nhau một lần rồi thôi, mà là hễ đụng vào là mâu thuẫn, càng gần càng căng. Tính nết, quan niệm, cách làm việc của bên này chạm đúng vào chỗ bên kia không chịu nổi.
Câu này cũng được dùng cho những thứ không phải con người: hai chủ trương ngược nhau, hai nếp sống trái nhau, hai lợi ích loại trừ nhau. Chẳng hạn muốn giữ chữ tín lâu dài mà lại muốn kiếm lời nhanh bằng mọi giá, hai điều ấy như nước với lửa, chọn bên này là mất bên kia.
Cần lưu ý sắc thái: câu thành ngữ chỉ mô tả quan hệ, không kết tội ai. Nó khác hẳn những câu chê một phía. Ở đây, cả hai bên đều bình thường, chỉ có điều họ không hợp.
Nguồn gốc và các dị bản
Không rõ câu nói ra đời từ khi nào, và cũng không có cơ sở để gán nó cho một người hay một tích truyện cụ thể. Nước và lửa là cặp hình ảnh xuất hiện trong cách nghĩ của rất nhiều dân tộc, còn ở ta nó gắn với gian bếp, với việc đun nấu, chữa cháy, chống lụt, những chuyện gần gũi hằng ngày.
Trong tiếng Việt có mấy cách nói gần nghĩa. “Như chó với mèo” cũng chỉ sự hục hặc, nhưng nhẹ hơn, thường dùng cho anh em trong nhà cãi vặt rồi lại lành. “Kỵ nhau như nước với lửa” là bản nói dài, thêm chữ kỵ cho rõ ý. Người ta còn nói “xung khắc như nước với lửa”, hoặc gọn hơn là “nước lửa”, “thế nước lửa”.
Ở hướng ngược lại, kho tàng thành ngữ cũng có những cặp hợp nhau: cá với nước, hình với bóng, đũa có đôi. Đặt cạnh nhau mới thấy người xưa quan sát quan hệ giữa người với người kỹ đến mức nào.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là biết chấp nhận rằng có những cặp không hợp, và điều đó không đồng nghĩa với việc một bên xấu. Nhiều gia đình mất hoà khí chỉ vì cứ đi tìm cho ra ai đúng ai sai, trong khi vấn đề thật sự là hai tính cách vênh nhau. Nhìn ra đúng bản chất thì bớt được rất nhiều lời nặng nhẹ.
Bài học thứ hai là đừng cố ép hai bên khắc nhau phải thân nhau. Bắt nước và lửa ở chung một nồi thì chỉ được cả hai cùng hỏng. Cái người ta cần không phải là tình thân mà là khoảng cách hợp lý và luật chơi rõ ràng: ai làm việc gì, ranh giới ở đâu, gặp nhau ở mức nào là đủ.
Bài học thứ ba, sâu hơn, là trong tay người khéo thì nước và lửa lại cùng nấu chín nồi cơm. Bếp lửa dưới, nồi nước trên, có cái nồi ngăn giữa, thế là thành bữa ăn. Hai người khắc tính đặt vào hai vị trí phù hợp, có người điều phối ở giữa, có khi lại bổ khuyết cho nhau: người nóng nảy dám quyết, người thận trọng biết phanh. Hỏng hay nên là do cách sắp đặt.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở nơi làm việc, người quản lý tinh ý sẽ không xếp hai người vốn khắc nhau vào cùng một nhóm nhỏ phải bàn bạc từng ngày. Thay vào đó, tách phần việc cho rạch ròi, trao đổi qua văn bản, và giữ lại một người trung gian đủ điềm đạm. Nhiều mâu thuẫn tưởng do con người thật ra chỉ do cách chia việc.
Trong gia đình, chuyện mẹ chồng nàng dâu hay anh em rể hục hặc thường được gán cho chữ hợp hay không hợp. Nếu quả thật là như nước với lửa, cách khôn ngoan là giảm số dịp phải va chạm, đừng bắt ngồi bàn chuyện tiền nong hay dạy con cùng nhau, và tuyệt đối tránh việc người thứ ba đi kể lại lời qua tiếng lại.
Trong việc dạy con, khi hai đứa trẻ trong nhà cứ gặp là gây, cha mẹ đừng vội quy tội cho đứa lớn. Hãy cho mỗi đứa một góc riêng, một phần việc riêng, rồi tạo dịp để chúng hợp tác ở việc mà cả hai đều thích. Trẻ con học được rằng khác nhau không có nghĩa là phải ghét nhau, đó là bài học theo chúng suốt đời.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Như chó với mèo — cũng chỉ sự hục hặc, nhưng thường là chuyện cãi vặt trong nhà, không đến mức một mất một còn.
- Như đỉa phải vôi — nói về phản ứng giãy nảy khi gặp đúng thứ mình sợ, mình kỵ.
- Một trời một vực — nhấn vào khoảng cách quá xa giữa hai bên, còn câu ta đang bàn nhấn vào sự triệt tiêu lẫn nhau.
- Chín người mười ý — nhắc rằng khác biệt là chuyện thường tình của đám đông, cần cách sắp xếp chứ không cần xoá bỏ.
- Một điều nhịn, chín điều lành — lối thoát thực tế nhất khi buộc phải sống chung với người khắc tính.
- Thêm bạn bớt thù — lời dặn giữ hoà khí, đừng để chỗ không hợp lớn dần thành thù oán.
Lời kết
Người xưa nhìn vào bếp mà nói chuyện lòng người. Như nước với lửa không phải lời kết tội ai, mà là lời gọi tên một sự thật: có những cặp đặt cạnh nhau là hỏng cả đôi. Hiểu được điều ấy, ta thôi mất công tìm người có lỗi, mà quay sang tìm cách sắp đặt cho khéo. Nước với lửa vẫn kỵ nhau, nhưng đặt đúng chỗ thì vẫn nấu chín được nồi cơm chung.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
