Trong kho thành ngữ so sánh của người Việt, như hổ thêm cánh thuộc loại gợi hình mạnh nhất. Chỉ bốn chữ mà dựng lên trước mắt người nghe cả một cảnh tượng vừa oai vệ vừa đáng dè chừng: con vật đã đứng đầu rừng xanh, nay lại mọc thêm đôi cánh. Đến hôm nay, mỗi khi thấy một người, một tập thể vốn đã mạnh lại được tiếp thêm điều kiện thuận lợi, người ta vẫn buột miệng nhắc đúng câu ấy.
Nghĩa đen
Con hổ trong tâm thức người Việt là chúa sơn lâm. Nó có sức vóc, có nanh vuốt, có bước chân êm và cái nhìn khiến muôn loài phải nép. Trong rừng, hổ gần như không có đối thủ ngang hàng. Nhưng dù mạnh đến đâu, hổ vẫn là con vật đi trên mặt đất. Nó bị vách núi chắn, bị dòng sông cản, bị tán cây cao che. Con mồi nhanh chân vẫn có thể chui vào hang, trèo lên cây, vượt qua suối để thoát thân.
Đôi cánh xoá đúng cái giới hạn cuối cùng ấy. Có cánh, hổ không còn bị mặt đất giữ chân: nó nhìn được từ trên cao, đuổi được qua vực sâu, tới được nơi trước kia đành đứng nhìn. Sức mạnh vốn đã lớn nay không còn bị hoàn cảnh khoá lại nữa.
Chữ đáng chú ý nhất trong câu là chữ thêm. Người xưa không nói cho con mèo, con thỏ đôi cánh, mà nói con hổ. Nghĩa là cái được cộng vào phải đặt trên một cái nền đã vững sẵn, thì mới hoá thành sức mạnh vượt trội.
Nghĩa bóng
Nói ai đó như hổ thêm cánh là nói người ấy vốn đã có thực lực, nay lại gặp thêm điều kiện thuận lợi nên khả năng được nhân lên gấp bội. Người thợ giỏi có bộ đồ nghề tốt, người buôn bán quen tay có thêm vốn, một đội ngũ ăn ý có thêm người tài — tất cả đều nằm trong ý câu này.
Điều thú vị là thành ngữ này mang hai sắc thái ngược nhau, tuỳ vào việc ta đang nói về ai. Khi người tốt, người tài được tiếp sức, câu nói mang giọng mừng rỡ, khâm phục. Nhưng khi kẻ đã lắm mưu, lắm thủ đoạn lại nắm thêm quyền, thêm tiền, thì cũng vẫn câu ấy mà giọng đổi hẳn sang lo lắng, cảnh giác. Cái đáng sợ không phải là đôi cánh, mà là con hổ nào đang mang đôi cánh đó.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là một thành ngữ có gốc chữ Hán, đi vào tiếng Việt từ lâu và được dùng quen tới mức nhiều người không còn cảm thấy nó xa lạ. Ai là người nói ra đầu tiên, câu này vào tiếng Việt từ thời nào thì không có căn cứ chắc chắn, nên tốt nhất là không suy đoán.
Trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, câu này có mấy dạng gần nhau: như hùm thêm cánh, như hổ mọc thêm cánh, có nơi lại nói như hổ thêm nanh. Ý cơ bản không đổi, chỉ khác ở chỗ chọn chữ.
Kho thành ngữ Việt còn nhiều câu cùng nói về chuyện gặp thuận lợi, nhưng mỗi câu nhấn một chỗ khác. Như cá gặp nước, như diều gặp gió nhấn vào việc gặp đúng môi trường, đúng thời cơ để vẫy vùng. Như nắng hạn gặp mưa rào nhấn vào nỗi mong mỏi cuối cùng cũng được đáp ứng. Còn như hổ thêm cánh thì nhấn vào phép cộng: cái mạnh sẵn có được cộng thêm một phần sức nữa.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất nằm ở chỗ phải có con hổ trước đã. Đôi cánh chắp vào một con vật nhỏ không biến nó thành chúa sơn lâm. Người chưa thạo nghề mà được giao máy móc đắt tiền thì máy vẫn nằm đó; đứa trẻ chưa chịu ngồi vào bàn học mà được mua đủ sách vở cũng chẳng khá hơn. Cái nền — tay nghề, tính nết, thói quen làm việc — mới là con hổ. Mọi thứ khác chỉ là cánh.
Bài học thứ hai là đôi cánh ấy phần lớn do ta tự mọc ra chứ ít khi từ trên trời rơi xuống. Một người thợ chịu học thêm chữ nghĩa, một người buôn bán chịu giữ chữ tín để có bạn hàng tin cậy, một người đi làm chịu học thêm kỹ năng ngoài chuyên môn — đó chính là cách tự chắp cánh cho mình. Ngồi yên chờ cơ hội thì con hổ vẫn cứ là con hổ đi bộ.
Bài học thứ ba là lời nhắc dành cho người có quyền trao đi thứ gì đó. Trước khi giao vốn, giao quyền, giao người, hãy nhìn kỹ cái tâm của người sắp nhận. Người xưa đã dặn nhiều lần về chuyện này qua những câu như thả hổ về rừng hay nuôi ong tay áo. Trao thêm sức cho người thiếu đức thì phần thiệt cuối cùng thường rơi vào chính người đã trao.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, câu này giúp ta chọn đúng thứ tự. Nhiều người vội đi tìm công cụ, tìm mối quan hệ, tìm khoá học đắt tiền trong khi việc căn bản của mình còn làm chưa chắc tay. Cứ luyện cho vững cái gốc, rồi mới tính chuyện thêm cánh, thì mỗi đồng bỏ ra mới sinh lợi.
Trong quản lý, đây là lời nhắc khi cất nhắc người. Một nhân viên chăm chỉ, tử tế, được giao thêm trách nhiệm sẽ làm cả nhóm khá lên. Ngược lại, một người quen đùn đẩy, quen kể công mà được đưa lên cao thì cái nếp xấu ấy sẽ lan xuống tất cả những người bên dưới.
Trong nuôi dạy con, cha mẹ nên hiểu rằng đầu tư cho con là chắp cánh, chứ không thay được việc dựng nền. Dạy con nết tự giác, biết giữ lời, biết chịu khó trước; khi con đã có những thứ đó, thì lớp học thêm, cây đàn, chuyến đi xa mới thật sự phát huy tác dụng.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Như cá gặp nước — gặp đúng môi trường hợp với mình nên thoả sức vùng vẫy.
- Như diều gặp gió — gặp thời, gặp đà nên vươn lên rất nhanh.
- Có bột mới gột nên hồ — phải có cái nền, cái vốn ban đầu thì mới làm nên chuyện.
- Thả hổ về rừng — trả lại tự do cho kẻ nguy hiểm là tự chuốc hoạ về sau.
- Nuôi ong tay áo — cưu mang, tiếp sức cho kẻ rồi sẽ quay lại hại mình.
- Nhất nghệ tinh, nhất thân vinh — giỏi cho tinh một nghề thì đời sống tự khá lên.
Lời kết
Bốn chữ như hổ thêm cánh vừa là lời khen, vừa là lời nhắc. Khen ở chỗ nó thừa nhận sức mạnh của người biết chuẩn bị: khi cơ hội tới, họ đủ sức biến cơ hội thành kết quả. Nhắc ở chỗ nó buộc ta hỏi lại mình hai câu trước mỗi lần trao hay nhận thêm sức: cái nền đã đủ vững chưa, và con hổ sắp mang cánh kia là con hổ nào. Trả lời được hai câu ấy thì đôi cánh mới là món quà, chứ không hoá thành tai hoạ.
