Nhìn một người làm ăn phất lên trông thấy, chức vụ mỗi năm một khác, việc gì cũng trót lọt, người Việt hay buột miệng: anh ta đang như diều gặp gió. Câu thành ngữ mượn cánh diều tuổi thơ để nói chuyện thời vận, và trong cái vẻ ngợi khen ấy còn giấu một lời nhắc rất đáng nghe.
Nghĩa đen: cánh diều và cơn gió
Con diều giấy là món đồ chơi quen thuộc của trẻ con đồng bằng. Muốn thả được diều phải hội đủ mấy thứ: khung tre chuốt cân, giấy dán căng, đuôi diều đủ nặng để giữ thăng bằng, sợi dây chắc, và quan trọng nhất là gió.
Diều nằm trên mặt ruộng thì chỉ là mấy nan tre với tờ giấy. Gió lên, cũng vẫn cánh diều ấy, nó bốc lên vun vút, càng lên cao càng no gió, tiếng sáo diều vi vu nghe khắp cánh đồng. Sự đổi khác diễn ra rất nhanh và ai đứng dưới đất cũng nhìn thấy.
Nhưng người thả diều biết một điều mà người đứng xem ít để ý: cánh diều bay được là nhờ có sợi dây ghì lại. Chính lực căng của dây đối lại sức gió mới sinh ra lực nâng. Dây đứt thì diều không bay cao hơn, mà chao đảo rồi rơi.
Nghĩa bóng: gặp thời thì lên rất nhanh
Nói ai đó như diều gặp gió là nói người ấy đang gặp thời, mọi việc đang thuận, đà đi lên rất nhanh và rất rõ. Có thể là làm ăn đúng lúc thị trường mở ra, có thể là được cấp trên tin dùng, có thể là học hành gặp đúng thầy đúng hướng.
Câu này nhấn vào tốc độ và vào yếu tố bên ngoài. Cánh diều tự nó không tạo ra gió. Người đang lên nhanh, dù giỏi đến đâu, cũng đang được một luồng gió nào đó nâng đỡ: thời cuộc, cơ hội, sự giúp sức của người khác.
Có một câu gần nghĩa đã quen thuộc là như cá gặp nước, nhưng hai câu không giống hẳn. Cá gặp nước là về đúng môi trường của mình, thấy dễ chịu, thoả sức vẫy vùng, sức mạnh vốn có được phát huy. Diều gặp gió thì nhấn vào đà lên nhanh nhờ ngoại lực, và luôn kèm theo một sự thật: gió có lúc lặng.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là thành ngữ so sánh dân gian, không rõ xuất xứ, không gắn với tác giả hay sự kiện nào cụ thể. Nó sinh ra từ chính cảnh thả diều trên đồng, một hình ảnh có mặt khắp làng quê Việt.
Người ta thường nói đầy đủ hơn là “lên như diều gặp gió”, hoặc gọn lại thành “lên như diều”. Trong lời nói hằng ngày còn có “gặp thời”, “thuận buồm xuôi gió”, “nước lên thuyền lên” để chỉ những cảnh tương tự, mỗi câu một sắc thái.
Cũng nên nhớ mặt sau của hình ảnh này: khi nói về sự sa sút đột ngột, người Việt lại nói “đứt dây diều”, “diều đứt dây”. Cùng một cánh diều mà tả được cả lúc lên lẫn lúc rơi, đó là chỗ tài tình của lối nói dân gian.
Bài học rút ra
Trước hết, hãy nhận cho đúng phần của gió. Người đang thuận đà rất dễ tin rằng tất cả là nhờ tài mình. Nhận ra rằng có thời cuộc, có cơ hội, có người nâng đỡ trong thành quả của mình không làm mình nhỏ đi, trái lại giúp mình biết ơn đúng chỗ và tỉnh táo hơn khi gió đổi chiều.
Thứ hai, gió là thứ không ai giữ được, nên phải lo phần mình giữ được: cái khung và sợi dây. Khung là năng lực thật, là nghề trong tay, là chữ tín. Dây là kỷ luật, là người thân, là những nguyên tắc mình không vượt qua. Càng lên cao càng phải chắc dây, bởi lúc lộng gió nhất cũng là lúc dễ đứt nhất.
Thứ ba, đang gặp gió thì tranh thủ mà lên, nhưng lên để làm gì mới là chuyện đáng nghĩ. Người khôn dùng lúc thuận để dựng nền: trả nợ, dành vốn, đào tạo người kế cận, xây quan hệ tử tế. Người chỉ mải hưởng cái vui đang lên thì khi gió lặng chẳng còn lại gì ngoài kỷ niệm.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong làm ăn, một cửa hàng bỗng đông khách nhờ trào lưu, một mặt hàng bỗng bán chạy nhờ thị trường thiếu, đó chính là gió. Người tính xa sẽ dùng khoản lời ấy để cải thiện chất lượng, giữ khách quen, dự phòng vốn, chứ không vội mở thêm mấy chi nhánh bằng tiền đi vay. Khi trào lưu qua đi, ai còn khách quen thì còn đứng được.
Trong công việc, người mới được đề bạt nhanh nên nhớ rằng vị trí là gió, còn năng lực và cách cư xử mới là khung diều. Đây là lúc cần học nhiều hơn, nghe nhiều hơn, và giữ lễ với những người từng ngang hàng mình. Bay cao mà đứt dây với đồng nghiệp cũ là chuyện xảy ra thường xuyên.
Trong việc dạy con, đứa trẻ có một năm học xuất sắc, được thầy khen, bạn nể, cũng đang ở trong luồng gió của mình. Cha mẹ nên mừng cùng con nhưng đừng biến kết quả ấy thành cái mác. Hãy khen vào thói quen học đều, vào sự chăm chỉ, những thứ ở lại với con cả khi gió đã lặng.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Như cá gặp nước — được về đúng môi trường của mình, khác với cái đà lên nhanh nhờ ngoại lực của câu diều gặp gió.
- Có chí làm quan, có gan làm giàu — nhắc phần của con người trong chuyện thành bại, để khỏi phó mặc tất cả cho thời vận.
- Ai giàu ba họ, ai khó ba đời — cảnh tỉnh rằng thời vận có lên có xuống, không ai giữ mãi một cơn gió.
- Sông có khúc, người có lúc — lời an ủi cho lúc gió lặng, và cũng là lời nhắc cho lúc đang lên.
- Chưa đỗ ông nghè đã đe hàng tổng — chê thói vội vênh vang khi mới chớm gặp thời.
- Có cứng mới đứng đầu gió — muốn trụ được ở chỗ lộng gió thì bản thân phải vững đã.
Lời kết
Câu như diều gặp gió vừa là lời khen vừa là lời nhắc. Khen vì cánh diều đang lên cao thật, ai cũng thấy. Nhắc vì gió là của trời, còn khung diều và sợi dây mới là của mình. Giữ chắc hai thứ ấy thì khi gió lặng, người ta hạ diều xuống một cách đàng hoàng, chờ ngày gió lên lại thả tiếp.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
