Có những bài ca dao không kể chuyện tình, không than thân trách phận, chỉ vẽ lại một ngày mùa ở làng. Bài Nhờ trời mưa thuận gió hoà là như thế: vỏn vẹn bốn câu mà đủ cả trời đất, người già người trẻ, con gà con lợn và cái nếp sống theo mùa đã nuôi người Việt qua bao đời.
Nhờ trời mưa thuận gió hoà
Nào cày nào cấy trẻ già đua nhau
Chim, gà, cá, lợn, cành cau
Mùa nào thức nấy giữ màu quê hương
Đọc lại từng dòng ca dao
"Nhờ trời mưa thuận gió hoà"
Mưa thuận không có nghĩa là mưa nhiều. Mưa thuận là mưa xuống đúng lúc ruộng cần nước: đủ để làm mềm đất lúc bừa, đủ để cây mạ bén rễ, rồi chịu tạnh khi lúa vào đòng. Gió hoà là gió mát dọc mặt ruộng chứ không thành cơn quật đổ cả đồng đang chín. Hai chữ nhờ trời đứng ở đầu bài như một thái độ sống: người làm ruộng biết công của mình chỉ là một nửa, nửa còn lại nằm ngoài tầm tay, nên khi được mùa thì nói lời cảm tạ trước đã.
"Nào cày nào cấy trẻ già đua nhau"
Chữ "nào" lặp lại hai lần làm câu thơ gấp gáp hẳn lên, nghe như tiếng gọi nhau ngoài ngõ lúc trời còn chưa rõ mặt người. Vào vụ thì không ai đứng ngoài: đàn ông đi cày, đàn bà xuống cấy, người già ngồi nhà tra hạt giống hay trông cháu, trẻ con dắt trâu, mót lúa, mang nước ra bờ ruộng. "Đua nhau" ở đây không phải tranh giành hơn thua mà là cái khí thế cả làng cùng vào việc, nhà này thấy nhà kia ra đồng thì mình cũng chẳng nằm được.
"Chim, gà, cá, lợn, cành cau"
Câu thứ ba bỏ hết từ nối, chỉ liệt kê trần, mà lại là câu giàu hình ảnh nhất. Đó là toàn bộ cơ ngơi của một nhà nông đủ ăn: đàn gà chạy sân, ao cá sau nhà, chuồng lợn cạnh bếp, chim ngoài vườn, và hàng cau đứng trước ngõ. Gà, cá, lợn là những thứ ngắn ngày, bán được quanh năm, lấy tiền chợ và tiền học cho con. Cau thì lâu mới cho quả nhưng có buồng là có khoản lớn, lại còn dùng vào việc cưới hỏi, giỗ chạp. Cách sắp xếp ấy chính là lối lấy ngắn nuôi dài mà nhà nông thuộc lòng, cũng là mô hình vườn ao chuồng quen thuộc ở làng quê Việt.
"Mùa nào thức nấy giữ màu quê hương"
Câu kết mở ra một nhịp sống: mùa nào thì làm việc của mùa ấy, ăn thức của mùa ấy. Tháng ba tháng tư có nhãn vải thì hưởng nhãn vải, tháng mười gặt xong thì có cốm, có gạo mới. Không cưỡng ép, không đốt cháy giai đoạn. "Giữ màu quê hương" là giữ cái sắc riêng ấy của làng mình — màu của ruộng lúa, vườn cau, ao cá, và cả cách người làng ăn ở với nhau.
Bức tranh làng quê ấy nói điều gì
Bài ca dao không dừng ở chuyện tả cảnh. Nó nói về một sự thuận: trời thuận, người thuận, và cách làm ăn cũng thuận. Trời cho mưa gió phải thì, người thì già trẻ cùng ra đồng, còn cách làm thì không dồn hết vào một thứ mà rải đều trên vườn, ao, chuồng, ruộng. Ba cái thuận ấy chồng lên nhau mới thành cảnh no ấm, thiếu một cái là bức tranh lệch ngay.
Điều đáng chú ý là bài ca dao đặt chữ "nhờ trời" lên đầu nhưng lại dành ba câu còn lại cho con người. Người xưa không ngồi chờ trời. Trời cho thời tiết, còn cày cấy, chăn nuôi, trồng cau, tính mùa nào thức nấy đều là việc của người. Câu ca dao vì thế mang một niềm vui rất lành: vui vì được mùa, nhưng là cái được mùa của người đã đổ mồ hôi chứ không phải của kẻ ăn may.
Bài ca dao có từ bao giờ?
Đây là ca dao dân gian truyền miệng, không rõ tác giả, cũng không rõ ra đời ở vùng nào và vào lúc nào. Nói thật như vậy thì hơn là dựng lên một xuất xứ cho có vẻ chắc chắn. Cái duy nhất đọc được từ chính văn bản là nó thuộc về vùng đồng bằng trồng lúa nước, nơi có ao cá, có hàng cau, có mùa vụ rõ rệt.
Ca dao truyền miệng thì mỗi nơi hát một khác đôi chữ, thứ tự các con vật trong dòng liệt kê cũng có thể xê dịch, đó là chuyện thường của loại hình này. Bài này cũng nằm chung mạch với nhiều câu khác nói về ơn mưa nắng và công việc đồng áng, nên khi nghe quen ta hay thấy thấp thoáng câu nọ trong câu kia.
Bốn câu ca dao dạy ta điều gì
Biết ơn cái phần mình không làm ra được
Hai chữ "nhờ trời" là một lối nghĩ khiêm nhường. Người được mùa mà vẫn nhớ rằng mưa nắng không phải do mình định đoạt thì lúc mất mùa cũng ít đổ lỗi, ít cay cú. Đó là cách giữ cho lòng mình yên trong một nghề mà rủi ro luôn treo lơ lửng trên đầu.
Việc chung thì phải cùng làm
"Trẻ già đua nhau" là hình ảnh của một tập thể biết chia việc theo sức. Không ai bị gạt ra vì già yếu, cũng không ai được đứng ngoài vì còn nhỏ. Một gia đình hay một tập thể chỉ mạnh khi mỗi người tìm được phần việc vừa sức mình trong cùng một mùa vụ.
Đừng trông cả vào một nguồn
Chuỗi "chim, gà, cá, lợn, cành cau" là bài học tài chính giản dị nhất mà cũng bền nhất: có thứ thu hằng ngày, có thứ thu hằng tháng, có thứ vài năm mới cho quả. Nhờ vậy mà một trận dịch gà hay một vụ lúa kém cũng chưa làm sập cả nhà.
Nhịp mùa vụ trong đời sống hôm nay
Bốn câu ca dao viết cho người cầm cày, nhưng cái lối tính ấy vẫn dùng được cho người ngồi văn phòng hay mở cửa hàng.
- Nhiều nguồn thu thay vì một: một khoản lương chính, một việc làm thêm, một khoản gửi tiết kiệm — đúng tinh thần vườn ao chuồng thu nhỏ vào đời sống thành phố.
- Lấy ngắn nuôi dài: người mở quán lấy tiền bán hàng ngày để nuôi kế hoạch mở rộng vài năm sau, cũng như nhà nông lấy tiền bán gà để chờ buồng cau chín.
- Làm việc theo mùa của mình: nghề nào cũng có lúc cao điểm và lúc nhàn. Biết dồn sức vào mùa bận và dành mùa vắng để sửa sang, học thêm thì đỡ kiệt sức hơn là lúc nào cũng gồng.
- Việc nhà chia theo sức: một gia đình vào dịp bận rộn mà mỗi người nhận một phần, kể cả trẻ con, thì không khí sẽ giống "trẻ già đua nhau" hơn là cảnh một người làm hết rồi bực bội.
- Ăn theo mùa: rau quả đúng vụ vừa rẻ vừa ngon; đó là cách "mùa nào thức nấy" còn nguyên giá trị trong bữa cơm hôm nay.
Với trẻ con thành phố, bài ca dao này còn là một cánh cửa nhỏ để hiểu gốc gác nhà mình. Chỉ cần chỉ cho con biết hạt gạo đi qua bao nhiêu công đoạn, buồng cau dùng vào việc gì, là bốn câu vốn xa lạ bỗng trở nên có hình có tiếng.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng mạch nhà nông
- Ơn trời mưa nắng phải thì, nơi thì bừa cạn nơi thì cày sâu — cùng một tấm lòng cảm tạ mưa nắng thuận hoà và cùng nói về công việc đồng áng.
- Trông trời, trông đất, trông mây, trông mưa, trông nắng, trông ngày, trông đêm — nỗi thấp thỏm của người làm ruộng, mặt kia của niềm vui "mưa thuận gió hoà".
- Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống — xếp thứ tự các yếu tố quyết định mùa màng, giải thích vì sao nước mưa lại được nhắc trước tiên.
- Nhất canh trì, nhị canh viên, tam canh điền — nuôi cá, làm vườn, làm ruộng; đúng ba mảng làm ăn hiện lên trong câu "chim, gà, cá, lợn, cành cau".
- Tấc đất tấc vàng — mỗi mảnh đất quanh nhà đều sinh lợi được nếu người biết dùng, từ vạt vườn tới bờ ao.
- Con trâu là đầu cơ nghiệp — nhắc rằng của cải nhà nông nằm ở những thứ sống được, nuôi được, chứ không phải ở tiền cất trong tủ.
Đôi lời khép lại
Nhờ trời mưa thuận gió hoà là một bài ca dao vui, cái vui hiền lành của người vừa gặt xong đứng nhìn sân phơi đầy thóc. Nhưng dưới niềm vui ấy là cả một cách tổ chức đời sống rất chắc: cảm tạ trời đất, cả nhà cùng làm, không bỏ hết vốn vào một chỗ, và sống thuận theo mùa. Bốn câu ngắn gọn ấy đến nay vẫn còn nguyên giá trị, bởi dù ta đã rời xa đồng ruộng thì cái mong muốn có một đời sống đủ đầy và yên ổn thì thời nào cũng vậy.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
