Ca dao tình yêu của người Việt không phải lúc nào cũng thướt tha. Có câu nói về nỗi nhớ bằng một hình ảnh trần tục đến mức khiến người nghe bật cười, rồi cười xong lại thấy đúng: “Nhớ ai như nhớ thuốc lào / Đã chôn điếu xuống lại đào điếu lên”. Chỉ hai dòng, không một chữ nào bay bổng, mà nói trúng bản chất của nỗi nhớ hơn nhiều lời hoa mỹ.
Nghĩa đen: chuyện một người quyết bỏ thuốc
Thuốc lào là thứ quen thuộc ở nhiều làng quê miền Bắc ngày trước. Người hút dùng điếu cày hoặc điếu bát, rít một hơi say lảo đảo, và ai đã quen thì rất khó dứt. Chính vì khó dứt nên mới có chuyện chôn điếu.
Chôn cái điếu xuống đất là một hành động dứt khoát, gần như một lời thề. Không phải cất đi, không phải cho ai, mà là vùi xuống cho khuất mắt, coi như xong một đoạn đời. Nhưng rồi cơn thèm kéo đến. Người ấy nhớ ra chỗ mình chôn, ra bới đất, lôi cái điếu lên, lau qua, rồi lại rít.
Chi tiết đắt nhất nằm ở chữ đào. Không phải nhặt lại, không phải lấy ra, mà là đào — phải bỏ công, phải cúi xuống bới đất, phải tự tay phá bỏ quyết tâm của chính mình. Người nghe hình dung được cả dáng ngồi lúng túng của người ấy bên vũng đất mới bới.
Nghĩa bóng: nỗi nhớ có tính cách của một cơn nghiện
Vế trên đã nói rõ: nhớ ai như nhớ thuốc lào. Người hát đang so sánh nỗi nhớ người thương với cơn thèm thuốc, và so sánh ấy chính xác ở chỗ cả hai đều không nghe lời lý trí.
Người đang nhớ cũng từng “chôn điếu” theo cách của mình: tự hứa sẽ không nghĩ tới nữa, tránh con đường ấy, không hỏi thăm ai về người ấy nữa. Rồi một buổi chiều nào đó, tất cả quyết tâm ấy bị đào lên. Không có lý do nào lớn lao, chỉ là nhớ.
Cái hay của câu ca dao là ở giọng tự giễu. Người hát biết mình đang yếu đuối, biết mình vừa phá lời hứa với chính mình, và thay vì than vãn thì đem chuyện đó ra cười. Nhờ vậy câu ca dao không hề sướt mướt. Nó buồn, nhưng là cái buồn của người còn đủ tỉnh táo để nhìn thấy mình từ bên ngoài.
Nguồn gốc và các dị bản
Câu ca dao này không rõ có từ bao giờ, cũng không rõ vùng nào đặt ra đầu tiên. Không có tác giả, và không nên gán cho ai. Điều duy nhất suy ra được là nó ra đời ở nơi cây thuốc lào và cái điếu đã quá quen thuộc, quen đến mức chỉ nhắc tới là ai cũng hiểu.
Trong ca dao, thuốc lào còn xuất hiện ở vài câu khác theo lối nói vui về sự nghiện ngập, và câu này là bản được nhớ nhiều nhất. Khi truyền miệng, chữ có thể xê dịch chút ít giữa các vùng, nhưng hai hình ảnh trụ cột — chôn điếu và đào điếu — thì không bản nào bỏ, vì bỏ đi là mất hết cái duyên của câu.
Bài học rút ra
Trước hết, câu ca dao thừa nhận một sự thật mà người ta hay chối: tình cảm không tuân theo mệnh lệnh. Tự nhủ “thôi không nhớ nữa” gần như chẳng có tác dụng gì, cũng như tự nhủ “thôi không thèm nữa”. Ai từng cố quên một người đều biết cảm giác bị chính mình phản bội ấy.
Thứ hai, câu ca dao chỉ ra chỗ hỏng của những quyết tâm nửa vời. Người kia chôn điếu, nhưng chôn ở nơi mình vẫn nhớ rõ chỗ. Bỏ mà vẫn để đường quay lại thì trước sau gì cũng quay lại. Muốn dứt thật thì phải đổi cả hoàn cảnh, chứ không chỉ đổi lời hứa.
Thứ ba, biết tự cười mình là một cách sống sót. Người hát không dựng mình thành nạn nhân bi thảm. Anh ta kể chuyện mình đào điếu lên với giọng của người kể chuyện tiếu lâm. Chính khoảng cách ấy giúp nỗi nhớ không nuốt chửng người ta.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Cái điếu ngày nay đã đổi hình. Sau một cuộc chia tay, người ta xóa số điện thoại, chặn tài khoản, dọn hết ảnh cũ — rồi nửa đêm mở máy lên tìm lại. Đó đúng là chôn điếu xuống rồi đào điếu lên, chỉ khác dụng cụ.
Ngoài chuyện tình cảm, câu ca dao còn đúng với mọi thói quen khó bỏ. Người cai thuốc lá giấu bao thuốc trên nóc tủ thay vì vứt đi. Người quyết tâm học buổi tối vẫn để điện thoại ngay cạnh sách. Người nói sẽ tiết kiệm nhưng vẫn giữ nguyên thói ghé quán quen mỗi chiều. Bài học rất cụ thể: hãy chôn cái điếu ở nơi mình không đào lên được — xóa hẳn ứng dụng, nhờ người khác giữ hộ tiền, đổi đường đi làm.
Trong việc dạy con cũng vậy. Khi trẻ hứa bỏ một thói quen mà cứ tái đi tái lại, quát mắng thường vô ích. Việc cần làm là cùng con sắp xếp lại hoàn cảnh sao cho cái điếu ấy khó đào lên hơn, đồng thời cho con biết rằng thất bại vài lần là chuyện thường, người lớn cũng vậy.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Nhớ ai bổi hổi bồi hồi / Như đứng đống lửa như ngồi đống than” — cũng tả nỗi nhớ bằng cảm giác thân xác, nóng ruột không yên.
- “Nhớ ai ra ngẩn vào ngơ / Nhớ ai, ai nhớ, bây giờ nhớ ai” — nỗi nhớ làm người ta đờ đẫn, quẩn quanh trong chính câu hỏi của mình.
- “Khăn thương nhớ ai / Khăn rơi xuống đất” — nỗi nhớ lộ ra qua từng cử chỉ vụng về của người con gái.
- “Xa mặt cách lòng” — vế ngược lại: có những nỗi nhớ rồi cũng nhạt đi theo khoảng cách.
- “Lửa gần rơm lâu ngày cũng bén” — cùng nói về sức mạnh của thói quen và sự gần gũi, thứ mà lý trí khó cản.
Lời kết
“Nhớ ai như nhớ thuốc lào” là một trong những câu ca dao thật thà nhất về tình yêu. Nó không hứa hẹn thủy chung, không thề non hẹn biển, chỉ kể lại cảnh một người tự phá lời thề của mình bên vũng đất vừa bới. Nhưng chính sự thật thà ấy khiến câu ca dao sống lâu: đọc lên, ai cũng nhận ra mình đã từng đào lên một cái điếu nào đó, ít nhất một lần trong đời.
