Nếu phải chọn một câu ca dao tả nỗi nhớ chính xác nhất, nhiều người sẽ chọn ngay câu này: “Nhớ ai bổi hổi bồi hồi / Như đứng đống lửa như ngồi đống than”. Câu Nhớ ai bổi hổi bồi hồi không cho biết người được nhớ là ai, ở đâu, xa gần thế nào. Nó chỉ tả cảm giác, mà tả đúng tới mức đọc xong là thấy nóng cả người.
Nghĩa đen: bổi hổi bồi hồi là cảm giác gì
Bồi hồi là trạng thái trong lòng xao động, không yên, tim đập nhanh, ruột gan cứ nôn nao. Bổi hổi vốn gợi cái nóng hâm hấp, âm ấm, thứ hơi nóng không dữ dội nhưng cứ râm ran không dứt. Ghép hai tiếng láy ấy lại, người xưa dựng lên một trạng thái vừa nóng vừa bồn chồn, không sao ngồi yên được.
Câu thứ hai đưa ra hai hình ảnh rất cụ thể để giải thích cái cảm giác kia. “Đứng đống lửa” là đứng cạnh đám lửa đang cháy, hơi nóng táp thẳng vào mặt, chân muốn bước đi mà cứ nấn ná. “Ngồi đống than” còn khó chịu hơn: than không có ngọn lửa bốc lên, nhưng âm ỉ, nóng lâu, ngồi xuống thì bỏng, đứng lên thì tiếc. Người nhà quê đốt rơm rạ ngoài đồng, hun bếp than trong nhà, ai cũng biết rõ hai thứ nóng ấy khác nhau ra sao.
Đặt cạnh nhau, hai vế cho một cảm giác trọn vẹn: lòng người đang nhớ giống như thân người bị kẹp giữa lửa và than, đứng cũng không yên mà ngồi cũng chẳng xong.
Nghĩa bóng: nỗi nhớ là một cơn nóng trong lòng
Điều đáng nói là cả câu không có một chữ nào tả người được nhớ. Không có mắt, không có tóc, không có lời hẹn. Người xưa hiểu rằng nỗi nhớ không nằm ở đối tượng mà nằm ở người mang nó — và cách hay nhất để nói về nó là tả chính cái trạng thái mình đang chịu.
Cách dùng chữ “ai” cũng rất khéo. “Ai” là đại từ phiếm chỉ, vừa che giấu danh tính người thương, vừa khiến câu ca dao trở thành của chung: ai đọc cũng thấy có phần mình trong đó. Trong ca dao Việt, chữ “ai” xuất hiện dày đặc chính vì cái tiện lợi ấy — nói mà như không nói, giấu mà vẫn ngỏ.
Chọn lửa và than để ví với nỗi nhớ còn hàm một ý khác. Lửa thì bùng lên rồi tắt, than thì âm ỉ rất lâu. Nỗi nhớ trong câu ca dao có cả hai: những lúc bùng lên khiến người ta bồn chồn không ngủ được, và những ngày cứ âm ấm mãi không nguôi. Đó cũng là lý do câu này thường được dùng cho nỗi nhớ đã thành thâm niên, chứ không phải cái xao xuyến thoáng qua.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao dân gian, không rõ tác giả và không rõ thời điểm ra đời. Câu quá ngắn và quá quen nên được truyền khắp các vùng, và cũng vì thế mà có vài cách hát khác nhau.
Khác biệt hay gặp nhất nằm ngay ở cặp từ láy: có nơi hát “bổi hổi bồi hồi”, nơi khác đảo lại thành “bồi hồi bổi hổi”. Cả hai đều lưu truyền rộng, không bản nào có thể coi là chuẩn duy nhất. Câu sau thì ổn định hơn, tuy vẫn gặp bản hát “như đứng đám lửa như ngồi đám than”.
Trong sinh hoạt hát đối đáp, hai câu này thường được ghép nối với những câu khác cùng nói về nỗi nhớ để thành bài dài hơn, tuỳ người hát. Đó là chuyện bình thường của ca dao: các cặp lục bát vốn rời có thể lắp ghép linh hoạt. Cũng vì vậy, không nên khẳng định bài “gốc” dài bao nhiêu câu hay gắn nó với một tích truyện cụ thể nào.
Bài học rút ra
Thứ nhất, cảm xúc thật thì không cần trang sức. Câu ca dao dùng toàn từ ngữ đời thường: lửa, than, đứng, ngồi. Không có một chữ Hán Việt cầu kỳ nào. Vậy mà nó sống lâu hơn rất nhiều lời văn hoa. Khi muốn nói điều gì thật lòng, hãy nói bằng ngôn ngữ giản dị nhất của mình.
Thứ hai, nhớ nhiều cũng là một gánh nặng cần được chia. Trạng thái “đứng đống lửa, ngồi đống than” không phải trạng thái dễ chịu. Người xưa gọi tên nó ra, tức là thừa nhận rằng thương nhớ có mặt khổ sở của nó. Giữ mãi trong lòng mà không nói ra thì than cứ âm ỉ cháy hoài.
Thứ ba, nỗi nhớ đo bằng sự bồn chồn, không đo bằng lời. Người nói nhiều về nỗi nhớ chưa chắc đã nhớ nhiều. Cái đáng tin là những biểu hiện rất nhỏ: đứng ngồi không yên, làm việc gì cũng nhầm, nghe tiếng xe ngoài ngõ là ngóng ra.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Thời nay hai người cách nhau nửa vòng trái đất vẫn gọi được cho nhau bất cứ lúc nào, nhưng cái cảm giác bồi hồi thì công nghệ không xoá đi được. Người đi làm xa nhà, người yêu nhau ở hai thành phố, cha mẹ có con đi du học — tất cả đều biết thứ cảm giác đứng ngồi không yên ấy. Cách xử lý lành mạnh nhất vẫn là nói ra: một cuộc gọi ngắn hơn hẳn một tuần tự nghĩ ngợi.
Câu ca dao còn hữu ích ở chỗ nó nhắc ta nhận diện cảm xúc của chính mình. Nhiều người bực bội, mất ngủ, làm việc không tập trung mà không hiểu vì sao, trong khi nguyên nhân chỉ là đang nhớ một người hoặc đang lo cho một người. Gọi đúng tên cảm xúc là bước đầu để sống chung với nó.
Trong đời sống vợ chồng, hình ảnh đống lửa và đống than cũng gợi một điều đáng nghĩ: lửa cháy to thì mau tàn, than âm ỉ mới giữ được nồi cơm chín. Tình cảm ở giai đoạn đầu thường rực rỡ, nhưng thứ nuôi một gia đình đi đường dài lại là cái ấm bền bỉ, không ồn ào.
Những câu ca dao cùng chủ đề
- “Nhớ ai ra ngẩn vào ngơ / Nhớ ai, ai nhớ, bây giờ nhớ ai” — nỗi nhớ làm người ta thẫn thờ.
- “Đêm qua ra đứng bờ ao / Trông cá cá lặn trông sao sao mờ” — nhớ đến mức nhìn gì cũng thấy trống trải.
- “Khăn thương nhớ ai, khăn rơi xuống đất” — nỗi nhớ gửi vào từng đồ vật quanh mình.
- “Qua đình ngả nón trông đình / Đình bao nhiêu ngói thương mình bấy nhiêu” — đo nỗi thương bằng vật đếm được.
- “Thuyền ơi có nhớ bến chăng / Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền” — nhớ đi cùng với đợi.
- “Gió sao gió mát sau lưng / Dạ sao dạ nhớ người dưng thế này” — tự ngạc nhiên vì nỗi nhớ của chính mình.
Lời kết
Chỉ mười bốn tiếng, không tên, không tuổi, không hoàn cảnh, Nhớ ai bổi hổi bồi hồi vẫn đứng vững qua bao đời vì nó chạm đúng vào chỗ ai cũng từng trải. Người xưa không giảng giải nỗi nhớ là gì; họ chỉ đặt ta xuống bên đống lửa, đống than, rồi để ta tự thấy nóng.
Ảnh minh hoạ: Khuyết danh — giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
