Người Việt có thói quen xếp hạng rất gọn: nhất cái này, nhì cái kia. Câu “Nhất mẹ, nhì cha, thứ ba bà ngoại” là một bảng xếp hạng như vậy, nhưng là bảng xếp hạng về tình thân. Chỉ bảy chữ mà nói được cả cái lý lẫn cái tình trong quan hệ ruột thịt.
Nghĩa đen: ba người gần đứa trẻ nhất
Câu tục ngữ liệt kê theo thứ tự những người thân thiết nhất với một đứa trẻ. Đứng đầu là mẹ — người mang nặng đẻ đau, cho bú, thức đêm, và là người đứa bé tìm đến đầu tiên mỗi khi đau hay sợ. Thứ hai là cha — chỗ dựa của cả nhà, người lo cái ăn cái mặc, dạy con nên người.
Vị trí thứ ba mới là chỗ đáng chú ý: bà ngoại. Người xưa không xếp ông bà nội, cũng không xếp chú bác cô dì, mà xếp bà ngoại. Lý do rất thực tế. Con gái sinh nở thì mẹ đẻ là người sốt sắng nhất: sang chăm con ở cữ, bế cháu, nấu cho con gái từng bát cháo. Sau này khi cháu lớn, bà ngoại vẫn thường là người con gái nhờ cậy nhiều nhất, vì mẹ con ruột dễ nói với nhau hơn cả.
Vậy nên thứ tự trong câu tục ngữ không phải là thứ tự theo lệ nhà, cũng không theo họ hàng gần xa trên gia phả. Nó là thứ tự theo mức độ gần gũi có thật trong đời sống hằng ngày của một đứa trẻ.
Nghĩa bóng: tình thân đo bằng thời gian ở bên nhau
Điều thú vị của câu tục ngữ nằm ở chỗ nó dám xếp một người bên ngoại lên trên nhiều người bên nội, trong khi nếp nhà cũ vốn coi trọng bên nội hơn. Dân gian ở đây tỏ ra rất thực tế: ai ở bên đứa trẻ nhiều hơn thì người ấy gần hơn, bất kể lệ nhà xếp thế nào.
Đó chính là nghĩa bóng: tình thân không phải là thứ được ban bằng danh nghĩa, mà được bồi đắp bằng những ngày tháng thực sự sống cùng nhau. Danh nghĩa cho ta chỗ đứng trên gia phả, còn tình cảm thì phải kiếm bằng cách có mặt lúc người ta cần.
Hiểu như thế thì câu tục ngữ không phải để so bì hơn kém giữa bên nội và bên ngoại. Nó nhắc rằng bảng xếp hạng này luôn có thể đổi: nhà nào ông bà nội gần gũi cháu hơn thì trong lòng đứa trẻ, thứ tự sẽ khác. Người xưa chỉ ghi lại cái phổ biến nhất mà họ nhìn thấy.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là tục ngữ dân gian truyền miệng, không rõ có từ bao giờ, không gắn với tác giả hay sự kiện nào. Không nên gán cho nó một xuất xứ cụ thể mà ta không chắc.
Câu này gắn với hoàn cảnh xã hội cũ, khi con gái lấy chồng thì về sống bên nhà chồng, và việc sinh nở phần lớn trông vào bàn tay đàn bà trong họ. Trong hoàn cảnh ấy, vai trò của bà ngoại nổi bật lên rất tự nhiên. Dân gian còn câu “Cháu bà nội, tội bà ngoại” cùng nói về sự vất vả của bà ngoại với cháu, có thể xem là câu chị em với câu này. Lối nói xếp hạng “nhất… nhì… thứ ba…” cũng rất quen thuộc trong tục ngữ Việt, được dùng cho đủ chuyện, từ chọn nghề, chọn đất ở đến việc nhà nông.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là về thứ tự ưu tiên của lòng biết ơn. Người ta thường nhớ ơn những gì to tát, mà quên những công việc lặp đi lặp lại hằng ngày: nấu cơm, giặt giũ, đưa đón, trông nom lúc ốm. Câu tục ngữ xếp mẹ lên đầu chính là vì những việc không tên ấy.
Bài học thứ hai: muốn được thương thì phải có mặt. Điều này đúng với mọi quan hệ trong nhà. Người cha đi làm xa quanh năm, mỗi năm về vài lần, dù thương con đến mấy cũng khó gần gũi bằng người ngày nào cũng đưa con đi học. Đây không phải lời trách, mà là một sự thật cần biết để mà thu xếp: bận đến đâu cũng nên giữ lấy những khoảng thời gian đều đặn bên con.
Bài học thứ ba: đừng lấy bảng xếp hạng ra để tị nạnh. Trẻ con thương ai nhiều hơn là chuyện tự nhiên, người lớn không nên bắt bẻ. Thay vì so đo xem cháu quý bên nào hơn, mỗi bên chỉ cần làm phần của mình cho tử tế thì đứa trẻ được lợi nhất.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong nhiều gia đình trẻ hiện nay, cảnh bà ngoại lên ở cùng để trông cháu vẫn rất phổ biến. Nếu vậy, hãy đối đãi với bà như người trong nhà chứ không phải người giúp việc: hỏi ý bà, để bà có giờ nghỉ, quan tâm đến sức khoẻ của bà, và nói lời cảm ơn cho tử tế.
Với các ông bố, câu tục ngữ là một lời nhắc nhẹ nhàng. Vị trí “nhì” không phải là chỗ cố định — người cha chịu khó tắm cho con, đưa con đi chơi, ngồi nghe con kể chuyện lớp học thì sẽ gần con hơn nhiều so với người chỉ đưa tiền về nhà. Việc nuôi con vốn là việc của cả hai vợ chồng.
Còn với ông bà nội, nếu thấy cháu quấn bên ngoại hơn thì cách hay nhất không phải là giận, mà là dành thời gian cho cháu: đón cháu vài buổi trong tuần, kể chuyện xưa, dạy cháu vài việc nhỏ. Chỉ vài tháng là khoảng cách khác hẳn, bởi trẻ con thương người nào chơi với chúng thật lòng.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Cháu bà nội, tội bà ngoại — cũng nói về công chăm cháu thường rơi vào tay bà ngoại.
- Sảy cha còn chú, sảy mẹ bú dì — họ hàng hai bên là chỗ dựa khi cha mẹ không còn.
- Một mẹ già bằng ba hàng rào — người già trong nhà là chỗ che chắn cho con cháu.
- Con có cha như nhà có nóc — nói về vai trò của người cha trong gia đình.
- Trẻ cậy cha, già cậy con — các thế hệ nương tựa nhau theo vòng đời.
- Chỗ ướt mẹ nằm, chỗ ráo con lăn — hình ảnh cụ thể nhất về đức hy sinh của người mẹ.
Lời kết
“Nhất mẹ, nhì cha, thứ ba bà ngoại” là một bảng xếp hạng do đời sống viết ra chứ không do lệ nhà quy định. Nó nhắc ta rằng chỗ đứng trong lòng người khác không đến từ danh phận, mà đến từ những ngày tháng ở bên nhau. Ai muốn giữ một chỗ trong bảng xếp hạng ấy thì chỉ có một cách: có mặt, đều đặn và thật lòng.
