Ai cũng có ngày phải chạy quá nhiều việc trong quá ít thời gian. Những lúc ấy, thu xếp sao cho một lần đi làm được hai việc là cái tài. Người xưa gọi cái tài đó bằng bốn chữ gọn gàng: nhất cử lưỡng tiện.
Nghĩa đen của từng chữ
Nhất (一) là một. Cử (舉) nghĩa gốc là nhấc lên, cất lên, từ đó thành nghĩa ra tay làm một việc — chữ cử trong cử động, cử chỉ, cử binh. Nhất cử tức là một lần nhấc tay, một lần ra tay hành động.
Lưỡng (兩) là hai — chữ lưỡng trong lưỡng lự, lưỡng toàn. Tiện (便) là thuận lợi, dễ dàng, có lợi — chữ tiện trong thuận tiện, tiện nghi.
Cả câu nghĩa đen là: chỉ một lần ra tay mà được hai cái thuận lợi. Hình ảnh rất cụ thể, như người vươn tay hái một quả mà rung cả cành, quả thứ hai cũng rụng theo.
Nghĩa bóng
Nghĩa bóng của câu là lời khen cho một cách làm khéo: cùng một công sức, cùng một chuyến đi, cùng một khoản chi mà giải quyết được hai việc. Người biết sắp xếp như vậy tiết kiệm được thứ quý nhất là thời gian và sức lực của mình.
Cần lưu ý sắc thái của chữ tiện: đó là cái lợi đến kèm theo, chứ không phải mưu mẹo giành phần hơn. Nhất cử lưỡng tiện là chuyện tính toán công việc cho gọn, không phải chuyện tính toán thiệt hơn với người khác.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là thành ngữ gốc Hán được dùng phổ biến trong tiếng Việt. Không rõ nó vào tiếng ta từ bao giờ và cũng không gắn với điển tích nào cụ thể. Bên cạnh dạng quen thuộc này, người ta còn gặp cách nói cùng ý là nhất cử lưỡng đắc, trong đó chữ đắc (得) nghĩa là được, là thu về.
Tiếng Việt có những cách nói tương đương rất dễ hiểu: “một công đôi việc”, “một mũi tên trúng hai đích”, “tiện thể làm luôn”. Trong đó “một công đôi việc” gần nghĩa nhất, chỉ khác là nghe mộc mạc hơn.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là giá trị của việc chịu khó sắp xếp trước. Cái lợi kép không tự rơi xuống, nó là kết quả của vài phút ngồi nghĩ trước khi bắt tay: hôm nay đi hướng ấy thì còn việc gì tiện đường, gọi một cuộc điện thoại thì hỏi luôn được mấy chuyện. Người quen nghĩ trước bao giờ cũng đỡ mệt hơn người cứ có việc là lao đi.
Bài học thứ hai là cái tiện phải đi cùng cái chu đáo. Có kiểu gộp việc làm hỏng cả hai: tranh thủ họp trong lúc lái xe, tranh thủ trả lời tin nhắn trong lúc chơi với con, tranh thủ ăn trưa trong lúc phỏng vấn người khác. Việc nào cũng được làm nửa vời, rốt cuộc mất công làm lại. Người xưa đã dặn “tham bát bỏ mâm”, ham cái tiện trước mắt mà mất phần lớn hơn là chuyện thường gặp.
Bài học thứ ba là cái lợi phải sạch. Nếu hai cái lợi ấy đều là lợi của mình mà một trong hai lại là thiệt của người khác thì đó không còn là sự khéo léo, mà là sự khôn lỏi. Việc làm khéo thật sự thường khiến cả hai bên cùng được, chứ không phải mình được gấp đôi còn người kia mất phần.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, tinh thần nhất cử lưỡng tiện thể hiện ở chỗ gom các việc cùng loại lại làm một lượt: gom các cuộc gọi vào một buổi, gom các việc phải ra ngoài vào cùng một chiều, viết một tài liệu hướng dẫn để khỏi phải giải thích lại mười lần cho mười người. Bỏ công một lần, đỡ công về sau.
Trong chi tiêu và sinh hoạt, người khéo hay chọn những việc có lợi kép: đi bộ hoặc đạp xe tới chỗ làm thì vừa đỡ tiền xăng vừa được vận động; nấu cơm mang đi làm thì vừa tiết kiệm vừa ăn sạch sẽ; nhận việc mới hơi khó một chút thì vừa có thêm thu nhập vừa học được nghề.
Trong nhà, cho con cùng làm bếp, cùng dọn dẹp là ví dụ rõ nhất: việc nhà xong sớm, mà đứa trẻ học được cách tự lo cho mình, lại có thêm thời gian trò chuyện với cha mẹ. Một việc mà được mấy điều, không cần phải bày ra thêm bài học nào cho nặng nề.
Những câu cùng chủ đề
- Một công đôi việc — cách nói thuần Việt cùng nghĩa, một lần làm giải quyết hai đầu việc.
- Năng nhặt chặt bị — góp từng chút lợi nhỏ, lâu ngày thành cái đáng kể.
- Khéo ăn thì no, khéo co thì ấm — biết liệu, biết xoay thì cái ít cũng đủ dùng.
- Thả con săn sắt, bắt con cá rô — bỏ ra cái nhỏ để thu về cái lớn hơn.
- Tham bát bỏ mâm — lời cảnh báo cho ai ham cái lợi nhỏ trước mắt mà mất phần lớn.
- Dục tốc bất đạt — muốn nhanh quá, gộp ẩu quá thì việc lại chẳng thành.
Lời kết
Bốn chữ nhất cử lưỡng tiện khen cái đầu biết tính toán, biết thu xếp, biết nhìn ra mối liên hệ giữa các việc tưởng như rời rạc. Nhưng nó chỉ đúng khi mỗi việc vẫn được làm cho tới nơi tới chốn. Tiện mà chu đáo mới là khéo; tiện mà cẩu thả thì chỉ là làm cho xong.
