Tục ngữ Việt hay dùng con số để nói cho nhanh, và “Nhất con nhì cháu, thứ sáu người dưng” là một ví dụ tinh nghịch. Người nghe đang chờ “thứ ba” thì bị đẩy thẳng tới “thứ sáu”. Chính cái hụt hẫng ấy làm nên sức nặng của câu nói về quan hệ ruột thịt và người ngoài.
Nghĩa đen: đếm nhảy cóc để đo khoảng cách
Vế đầu rất rõ ràng. Trong lòng một người, con đẻ đứng đầu, rồi đến cháu — cháu ở đây gồm cả cháu nội, cháu ngoại và cháu ruột gọi bằng bác, bằng chú. Đó là những người gần gũi nhất về máu mủ.
Vế sau mới là chỗ tài tình. “Người dưng” là người không họ hàng gì với mình. Đáng lẽ phải nói “thứ ba là người dưng”, nhưng dân gian cố ý nhảy qua ba bậc để đẩy người dưng xuống tận thứ sáu. Ba bậc bị bỏ trống ấy chính là khoảng cách, là cách nói hình ảnh rằng giữa ruột thịt và người ngoài còn xa nhau lắm.
Lối đếm nhảy cóc này khiến câu tục ngữ có giọng nửa nghiêm nửa đùa. Người xưa không cãi lý, chỉ đếm, mà nghe xong ai cũng hiểu.
Nghĩa bóng: lẽ thường của lòng người, và giới hạn của nó
Ở lớp nghĩa thứ nhất, câu tục ngữ chỉ ghi nhận một lẽ thường: ai cũng lo cho con cháu mình trước. Có miếng ngon thì để phần con, có việc làm tốt thì nghĩ tới cháu, có của để dành thì tính chuyện truyền lại cho người trong nhà. Đó là bản năng, không có gì đáng chê.
Nhưng lớp nghĩa thứ hai thì kín hơn, và nhiều người dùng câu này đã bỏ sót. Cách nói cường điệu “thứ sáu” mang sẵn một chút giễu. Khi thứ tự ưu tiên bị đẩy đến mức người ngoài gần như không còn chỗ, thì lẽ thường đã biến thành thói vị kỷ. Chia của, cất nhắc công việc, xử một vụ tranh chấp mà chỉ nhìn xem ai là người nhà thì hỏng.
Người xưa vốn nhìn thấy cả hai mặt ấy. Bằng chứng là bên cạnh những câu đề cao ruột thịt, kho tàng tục ngữ cũng có không ít câu nhắc tới láng giềng, tới người dưng nước lã đã cứu mình lúc hoạn nạn. Cho nên câu này nên được đọc như một nhận xét về lòng người, chứ không phải một lời khuyên nên đối xử tệ với người ngoài.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là tục ngữ truyền miệng, không rõ xuất xứ, không gắn với tác giả hay sự kiện lịch sử nào. Không nên gán cho nó một nguồn gốc cụ thể mà ta không kiểm chứng được.
Về cách nói, kiểu liệt kê thứ bậc rồi cố ý nhảy số là lối chơi chữ quen thuộc trong tiếng Việt dân gian, thường dùng để gây cười hoặc để nhấn mạnh sự chênh lệch. Câu này thường được nhắc trong hoàn cảnh bàn chuyện chia chác, nhờ vả, hoặc nhận xét về người nào đó lo cho họ hàng mình hơi quá tay. Tuỳ ngữ cảnh mà giọng của nó có thể là thông cảm hoặc mỉa mai.
Bài học rút ra
Bài học đầu tiên là hãy thành thật với chính mình. Ai cũng thiên vị người thân ở một mức nào đó. Nhận ra điều đó không phải để buông xuôi, mà để cảnh giác khi đứng trước những việc cần công bằng: chấm điểm, tuyển người, chia phần, phân xử.
Bài học thứ hai: lo cho người nhà là đúng, nhưng phải lo bằng phần của mình. Dành dụm để giúp con cháu là chuyện đẹp. Lấy của chung, lấy quyền chức được giao để dành chỗ cho người nhà lại là chuyện khác hẳn. Ranh giới nằm ở chỗ cái ta đem cho là của ai.
Bài học thứ ba: đừng quên người dưng. Trong đời, rất nhiều lần người cứu ta không phải họ hàng: người hàng xóm chở đi cấp cứu lúc nửa đêm, người đồng nghiệp làm thay ca cho ta về quê chịu tang, người xa lạ cho ta nhờ mái hiên lúc mưa. Người xưa cũng biết vậy, nên mới có câu bán anh em xa mua láng giềng gần.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở nơi làm việc, câu tục ngữ này rất đáng để soi lại mình. Người quản lý nào cũng có thể vô tình ưu ái người quen mà không nhận ra. Cách phòng đơn giản là đặt ra tiêu chí rõ ràng từ trước, và khi có việc liên quan tới người nhà thì nói thẳng ra để người khác cùng xem xét. Làm vậy vừa giữ được uy tín, vừa đỡ cho chính người thân của mình khỏi mang tiếng.
Trong họ hàng, chuyện hay gặp là nhờ vả. Giúp được thì giúp, nhưng nên nói rõ giúp đến đâu, và giúp bằng cách nào cho người kia tự đứng lên được. Xin việc hộ mà người ấy không đủ sức làm thì cả hai bên đều khổ; chỉ chỗ học, cho vay vốn, dạy cho một nghề mới là giúp thật.
Với con cái, cha mẹ có thể dạy điều này rất cụ thể: thương anh chị em ruột thì đúng rồi, nhưng chơi với bạn cũng phải sòng phẳng, chia phần cho bạn như chia cho em mình. Đứa trẻ quen sống công bằng từ nhỏ thì lớn lên không cần ai nhắc cũng biết chỗ nào là ranh giới.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Một giọt máu đào hơn ao nước lã — cùng nói về sức nặng của quan hệ huyết thống.
- Bán anh em xa, mua láng giềng gần — nhìn từ chiều ngược lại: người gần bên mới là người kịp giúp mình.
- Một người làm quan cả họ được nhờ — mô tả đúng cái mặt trái mà câu tục ngữ này ngầm cảnh báo.
- Thấy người sang bắt quàng làm họ — chê thói nhận họ hàng để trục lợi.
- Máu chảy ruột mềm — tình ruột thịt khiến người ta không thể dửng dưng trước hoạn nạn của người thân.
- Thương người như thể thương thân — mở rộng lòng thương ra ngoài phạm vi họ hàng.
Lời kết
“Nhất con nhì cháu, thứ sáu người dưng” là một câu nói thật thà đến mức hơi trơ trẽn, và có lẽ chính vì thật thà nên nó mới sống lâu. Nó cho ta thấy lòng người vốn nghiêng về phía ruột thịt, đồng thời để lại một khoảng trống lửng lơ ở giữa như một câu hỏi: ba bậc bị bỏ qua kia, ta định lấp bằng gì? Người sống rộng lượng sẽ tự tìm được câu trả lời.
