Mỗi khi trong nhà bàn chuyện mua đất cất nhà, thế nào cũng có người nhắc tới câu nhất cận thị, nhị cận giang, tam cận lộ. Câu này ngắn, dùng toàn từ Hán Việt, nhưng nội dung thì thực tế đến mức người bán đất hôm nay vẫn đem ra nói với khách.
Nghĩa đen: từng chữ nói gì
Cận nghĩa là gần. Nhất, nhị, tam là thứ nhất, thứ hai, thứ ba, tức một thứ tự ưu tiên rõ ràng chứ không phải liệt kê cho vui.
Thị là chợ, là nơi buôn bán. Gần chợ nghĩa là gần chỗ đông người, chỗ hàng hóa tụ về. Giang là sông. Gần sông là gần nguồn nước, gần đường thủy. Lộ là đường sá. Gần đường là thuận đi lại, thuận chuyên chở.
Ghép lại, câu nói rằng khi chọn chỗ dựng nhà, tốt nhất là gần chợ, sau đó đến gần sông, rồi mới đến gần đường. Ba tiêu chí, xếp hạng đàng hoàng, không nói lý do, để người nghe tự ngẫm.
Nghĩa bóng: chọn chỗ ở là chọn kế sinh nhai
Điều thú vị nhất của câu này nằm ở chỗ nó không hề nói tới cái nhà. Không một chữ nào về hướng nhà, kiểu nhà, đất rộng hay hẹp. Toàn bộ ba tiêu chí đều nói về cái nằm quanh mảnh đất. Nghĩa là với người xưa, chọn chỗ ở thực chất là chọn khả năng làm ăn.
Gần chợ được xếp thứ nhất vì chợ là nơi có người. Có người thì bán được hàng, đổi được thóc lấy muối, mua được thứ mình thiếu. Một gia đình ở cạnh chợ thì ngay cả khi không buôn bán gì lớn vẫn dễ kiếm ra đồng ra cắc, và con cái cũng có nhiều đường xoay xở.
Gần sông xếp thứ hai vì nước là thứ không thay thế được: nước ăn, nước tưới, cá tôm, và ngày trước sông còn là đường vận chuyển chính. Sông đứng sau chợ vì nó cho ta điều kiện sống, còn chợ cho ta cơ hội đổi thứ mình có lấy thứ mình cần.
Gần đường xếp thứ ba vì đường bộ ngày xưa còn ít và xấu, chưa quan trọng bằng đường sông. Nhưng nó vẫn nằm trong danh sách, cho thấy người xưa đã hiểu rất rõ giá trị của việc đi lại thuận tiện.
Nói rộng ra, nhất cận thị, nhị cận giang, tam cận lộ dạy một cách nghĩ: đừng nhìn mảnh đất tách rời khỏi những gì quanh nó. Cái quyết định giá trị một chỗ ở không nằm trong hàng rào, mà nằm ở chỗ nó nối được với cái gì.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là câu tục ngữ dùng từ Hán Việt, lưu truyền trong dân gian, không rõ có từ bao giờ và do ai đặt ra. Không nên gắn nó với một trường phái hay một cuốn sách cụ thể nào, vì không có căn cứ chắc chắn.
Câu này có nhiều cách nói khác nhau tùy nơi. Có nơi chỉ đọc hai vế "nhất cận thị, nhị cận giang". Có nơi thêm vế thứ tư thành "tứ cận điền", tức gần ruộng, hợp với vùng thuần nông. Cũng có cách nói đảo thứ tự, đặt sông lên trước chợ, phản ánh hoàn cảnh của những vùng mà đường thủy là mạch sống chính. Sự khác nhau ấy tự nó đã nói lên một điều: thứ tự ưu tiên phụ thuộc vào cách người ta kiếm sống ở từng nơi.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là hãy chọn theo cái mình sống bằng gì. Người xưa xếp chợ đầu bảng vì phần lớn giao dịch của họ diễn ra ở chợ. Người hôm nay sống bằng nghề khác thì thứ tự ưu tiên cũng phải khác. Cái đáng học là cách lập thứ tự, không phải học thuộc ba chữ.
Bài học thứ hai là biết rằng không có chỗ nào đủ cả. Câu tục ngữ đã ngầm thừa nhận điều đó khi xếp hạng: nếu chỗ nào cũng gần được cả ba thì cần gì phân nhất nhì ba. Chọn chỗ ở luôn là chuyện đánh đổi, và biết mình chịu bỏ cái gì mới là điều quan trọng.
Bài học thứ ba là mọi cái gần đều có mặt trái. Gần chợ thì ồn và lộn xộn. Gần sông thì lo lụt, lo sạt lở. Gần đường lớn thì bụi và nguy hiểm cho trẻ nhỏ. Người xưa nêu cái lợi, còn cái hại thì người chọn phải tự cân.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Với người mua nhà ở thành phố, chữ thị hôm nay có thể hiểu là chỗ tiện mua bán, siêu thị, trường học, bệnh viện, tức là những tiện ích hằng ngày. Chữ lộ nay đáng được nâng hạng, vì quãng đường đi làm mỗi ngày ảnh hưởng trực tiếp tới sức khỏe và thời gian của cả nhà.
Với người tính chuyện làm ăn, câu này gần như một lời khuyên về mặt bằng. Quán ăn, cửa hàng tạp hóa thì gần chỗ đông người vẫn là ưu tiên số một, đúng như chữ nhất cận thị. Còn kho bãi, xưởng nhỏ thì cận lộ mới là thứ đáng đặt lên đầu.
Với người muốn về quê hoặc ra ngoại thành, câu tục ngữ nhắc phải nhìn xa hơn cái giá rẻ. Một mảnh đất rẻ mà xa chợ, xa trường, đường vào nhỏ hẹp thì cái rẻ ấy sẽ phải trả lại bằng thời gian và công sức mỗi ngày.
Và với chuyện chọn chỗ ở cho cha mẹ già, thứ tự nên đổi hẳn: gần bệnh viện, gần con cháu, gần hàng xóm quen. Đó chính là tinh thần của câu tục ngữ được áp dụng đúng cách, tức là lập lại thứ tự theo nhu cầu thật.
Những câu tục ngữ, ca dao cùng chủ đề
- An cư lạc nghiệp — có chỗ ở yên rồi mới yên tâm làm nghề.
- Đất lành chim đậu — nơi dễ sống thì người tự tìm về.
- Tấc đất tấc vàng — nói giá trị của đất đai đối với người Việt.
- Bán anh em xa, mua láng giềng gần — chọn chỗ ở còn là chọn hàng xóm.
- Chọn bạn mà chơi, chọn nơi mà ở — nhấn rằng nơi ở là việc phải cân nhắc kỹ.
- Nhất cận thị, nhị cận giang, tam cận lộ, tứ cận điền — cách nói mở rộng thêm vế gần ruộng ở vùng thuần nông.
Lời kết
Câu nhất cận thị, nhị cận giang, tam cận lộ đã hàng trăm năm tuổi mà vẫn được nhắc tới mỗi khi có người tính chuyện mua đất. Điều còn dùng được không phải ba chữ cận, mà là cách nghĩ đằng sau: hãy nhìn cái quanh mảnh đất trước khi nhìn chính mảnh đất, và hãy xếp thứ tự ưu tiên theo đúng cuộc sống của nhà mình.
Ảnh minh hoạ: Christophe95 — giấy phép CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons.
