Trong tiếng Việt có một thành ngữ rất hay được dùng khi ai đó thấy mình bị đối xử không công bằng: nhất bên trọng, nhất bên khinh. Câu nói ngắn nhưng gọi đúng tên một thói quen dai dẳng của con người — thói nghiêng về phía mình ưa hơn mà không hay biết.
Nghĩa đen: bên nặng và bên nhẹ
Đây là câu ghép từ chữ Hán Việt và tiếng Việt. “Nhất” là một; “bên” là phía; “trọng” là nặng, cũng có nghĩa là coi trọng; “khinh” là nhẹ, đồng thời có nghĩa là coi nhẹ, xem thường. Ghép lại từng vế: một phía thì được coi trọng, một phía thì bị xem nhẹ.
Cái hay của câu là chữ “trọng” và chữ “khinh” vốn là hai đầu của một cán cân, cũng là hai đầu của đôi quang gánh. Gánh mà một bên chất nặng, một bên để nhẹ thì người gánh đi xiêu vẹo, đường xa không đi nổi. Người xưa nhìn cách đối xử thiên lệch đúng như nhìn một gánh hàng lệch: trước sau gì cũng đổ.
Nghĩa bóng: thói thiên vị trong lòng người
Thành ngữ này dùng để chê cách cư xử không đều tay giữa những người đáng lẽ phải được đối xử như nhau. Cùng là con trong nhà mà đứa được chiều, đứa bị bỏ mặc. Cùng làm một việc mà người này được khen, người kia bị soi. Cùng phạm một lỗi mà người thân quen thì được bỏ qua, người sơ thì bị phạt nặng.
Điều đáng chú ý là sự thiên vị hiếm khi được thừa nhận. Người thiên vị thường tin rằng mình vẫn công bằng, chỉ là “thằng bé kia nó ngoan hơn”, “cậu ấy làm được việc hơn”. Chính vì thế mà dân gian mới cần một câu ngắn gọn để chỉ thẳng vào hiện tượng, buộc người trong cuộc phải nhìn lại.
Ở tầng sâu hơn, câu thành ngữ nói tới cái mất chung. Người được nâng đỡ quá mức sinh ra ỷ lại và không biết sức thật của mình. Người bị coi nhẹ thì mất động lực, dần dần không buồn cố gắng nữa. Cả hai bên đều hỏng, chứ không phải chỉ bên chịu thiệt.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là thành ngữ lưu truyền trong dân gian, không rõ xuất xứ cụ thể và không gắn với tác giả nào. Trong lời nói hằng ngày, người ta hay rút gọn thành “bên trọng bên khinh”, ý không đổi. Cùng chỉ một hiện tượng, tiếng Việt còn có những cách nói khác như “thiên vị”, “thương con này ghét con kia”, hay hình ảnh rất đời thường là “xử không đều tay”.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất: người thiệt thòi thường im lặng chứ không phải không biết. Đứa trẻ bị so sánh với anh chị không cãi lại, nhưng nó nhớ rất lâu. Người bị xử ép ở cơ quan có thể vẫn cười, vẫn làm việc, nhưng phần nhiệt tình đã mất từ lúc nào. Ai đang ở vị trí phân định thì phải tự soi lại, vì sẽ không mấy khi có người nói thẳng vào mặt mình.
Bài học thứ hai: công bằng không có nghĩa là chia đều tuyệt đối. Người con đau ốm cần được chăm nhiều hơn, việc khó cần giao cho người vững tay hơn — đó là hợp lý chứ không phải thiên vị. Ranh giới nằm ở chỗ có lý do chính đáng và có nói rõ hay không. Chỗ nào không dám giải thích, chỗ ấy thường là chỗ lệch.
Bài học thứ ba dành cho người đang chịu phần thiệt. Ấm ức mà giữ trong lòng thì chỉ hại mình, còn oán trách người được ưu ái cũng không giải quyết được gì. Nói ra một cách bình tĩnh, hỏi cho rõ căn cứ, đó là cách giữ được cả lẽ phải lẫn hoà khí.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong gia đình, đây là câu cần nhớ nhất khi nhà có nhiều con. Nhiều bậc cha mẹ vô tình dồn kỳ vọng vào một đứa và bỏ quên đứa còn lại, hoặc luôn bắt anh chị nhường em vì lý do duy nhất là lớn hơn. Đứa trẻ luôn phải nhường sẽ lớn lên với cảm giác mình đáng giá ít hơn người khác.
Ở nơi làm việc, thiên vị thường bắt đầu từ những chuyện nhỏ: giao việc dễ cho người mình quý, nhắc lỗi người này gay gắt hơn người kia, khen ngợi trong cuộc họp không đều. Người quản lý muốn tránh thì nên dựa vào tiêu chí công khai và cho phép người khác chất vấn kết quả.
Trong lớp học, giữa bạn bè, trong một nhóm cùng làm chung việc cũng vậy. Chỉ cần một lần chia phần lệch mà không giải thích, cả nhóm sẽ thôi tin vào những lần chia sau.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Cầm cân nảy mực — nói về người giữ vai trò phân xử và trách nhiệm giữ cho cán cân thăng bằng.
- Con dại cái mang — nhắc trách nhiệm của người trên với người dưới, không thể bên nào cũng đổ lỗi.
- Thẳng mực tàu đau lòng gỗ — giữ đúng chuẩn thì khó tránh làm ai đó phật lòng.
- Chín bỏ làm mười — có lúc nên rộng lượng, nhưng phải rộng đều với mọi người.
- Của cho không bằng cách cho — cách đối xử nhiều khi quan trọng hơn phần vật chất được chia.
- Ở sao cho vừa lòng người — cái khó muôn thuở của người đứng giữa.
Lời kết
Nhất bên trọng, nhất bên khinh là lời nhắc dành cho bất cứ ai có quyền quyết định phần hơn kém của người khác, dù chỉ là trong một mái nhà. Cán cân lệch thì không cần ai tuyên bố, người ta vẫn cảm nhận được ngay. Và một khi đã cảm nhận được rồi thì rất khó lấy lại lòng tin, dù về sau có cố chia cho thật đều.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
