Khi một người chuyển đến nơi ở mới, vào làm ở một cơ quan mới, hay về làm dâu một gia đình khác, thế nào cũng có người nhắc: Nhập gia tùy tục. Bốn chữ ấy quen tới mức ai cũng dùng, nhưng hiểu cho đúng thì không đơn giản, bởi ranh giới giữa hòa nhập và đánh mất mình rất mong manh.
Nghĩa đen: vào nhà ai thì theo lệ nhà ấy
Đây là lối nói Hán Việt đã đi vào tiếng Việt từ lâu và trở thành câu cửa miệng. Nhập gia là bước vào nhà, vào một gia đình, rộng hơn là gia nhập một cộng đồng. Tùy tục là theo phong tục, theo lề thói của nơi đó. Ghép lại, câu nói khuyên: đã đến nhà người ta thì phải theo nếp của nhà người ta.
Trong lời ăn tiếng nói, câu này thường đi cùng một vế nữa: Nhập gia tùy tục, đáo giang tùy khúc — đến sông thì phải tùy khúc sông mà lội, chỗ nông chỗ sâu mỗi nơi mỗi khác. Người Việt còn có một câu thuần Việt gần như đồng nghĩa: Đất có lề, quê có thói. Ba cách nói khác nhau nhưng cùng chỉ một điều: mỗi nơi có cách sống riêng, và người mới đến có bổn phận tìm hiểu.
Nghĩa bóng: tôn trọng là điều kiện để được đón nhận
Đằng sau lời khuyên ấy là một hiểu biết rất tinh về tâm lý cộng đồng. Bất cứ nhóm người nào sống cùng nhau lâu ngày cũng hình thành những quy ước không thành văn: giờ giấc sinh hoạt, cách xưng hô, cách chia việc, những điều nên nói và không nên nói. Người mới đến mà phớt lờ tất cả, làm theo ý mình ngay từ đầu, sẽ bị nhìn như kẻ coi thường cả nhóm — dù có thể ý người ấy hoàn toàn tốt.
Ngược lại, người chịu quan sát, chịu hỏi, chịu làm theo trong giai đoạn đầu sẽ nhanh chóng được chấp nhận. Và điều thú vị là chính người được chấp nhận mới có cơ hội thay đổi được điều gì đó về sau. Nói cách khác, nhập gia tùy tục không phải là đầu hàng, mà là cách đi vào bên trong trước khi bàn chuyện đúng sai.
Câu tục ngữ cũng có mặt trái nếu bị hiểu cực đoan. Nó không có nghĩa là mọi lề thói đều đáng theo. Có những thói quen xấu trong một tập thể mà người mới không nên nhiễm: nói xấu sau lưng, làm việc qua loa, bắt nạt người yếu thế. Tùy tục là tôn trọng cái nếp chung, không phải nhắm mắt làm theo cái sai.
Nguồn gốc và các cách nói gần
Câu này là lối nói Hán Việt được dùng phổ biến trong tiếng Việt, không thể xác định ai đưa vào đầu tiên và từ lúc nào, nên tốt nhất là không gán nó cho một cuốn sách hay một nhân vật cụ thể nào.
Trong tiếng Việt, những cách nói gần nghĩa gồm có: Đất có lề, quê có thói; Đáo giang tùy khúc; hay lời nhắc quen thuộc rằng ở đâu thì phải theo phép của nơi ấy. Cùng bàn về việc sống với cộng đồng, người Việt còn nhiều câu khác nói về tình làng nghĩa xóm và về sức nặng của dư luận trong làng, cho thấy chuyện hòa nhập với nơi mình sống luôn được xem là việc hệ trọng.
Bài học rút ra
Thứ nhất, quan sát trước, phát biểu sau. Người mới đến thường có lợi thế là nhìn ra ngay những chỗ bất hợp lý. Nhưng nói ra quá sớm thì lời nói không có trọng lượng, lại dễ gây mếch lòng. Dành thời gian đầu để hiểu vì sao nơi đó lại làm như vậy, nhiều khi ta phát hiện lý do chính đáng mà mình chưa biết.
Thứ hai, tùy tục là thái độ tôn trọng, không phải sự giả tạo. Ăn mặc phù hợp khi về quê chồng, giữ giờ giấc chung của khu trọ, theo cách xưng hô của cơ quan — những việc ấy không làm ta mất đi bản sắc. Chúng chỉ nói lên rằng ta coi trọng những người đang sống ở đó.
Thứ ba, chủ nhà cũng nên rộng lượng với người mới. Câu tục ngữ hay bị dùng một chiều để ép người mới phải theo mọi thứ. Nhưng một gia đình, một tập thể biết điều thì cũng nên chỉ bảo tử tế thay vì bắt lỗi, bởi không ai tự biết được những quy ước ngầm nếu không có người nói cho.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Đời sống hiện nay khiến người ta di chuyển nhiều hơn hẳn ngày xưa: đi học xa, đi làm tỉnh khác, ra nước ngoài, đổi chỗ ở liên tục. Câu tục ngữ vì thế lại càng hay được dùng.
- Khi về làm dâu, làm rể: tìm hiểu nếp sinh hoạt, ngày giỗ, cách xưng hô của nhà bên kia; hỏi trước bao giờ cũng dễ chịu hơn là làm sai rồi bị nhắc.
- Khi chuyển đến khu phố mới: để ý quy định chung về giờ giấc, chỗ để xe, rác thải; chào hỏi hàng xóm trước khi cần nhờ vả điều gì.
- Ở nơi làm việc mới: tháng đầu nên nghe nhiều hơn nói, ghi lại những chỗ thấy chưa ổn rồi góp ý khi đã hiểu rõ và đã có chút uy tín.
- Khi đi du lịch, đi công tác xa: tìm hiểu tập quán địa phương, nhất là những điều kiêng kỵ ở nơi thờ tự, ở vùng dân tộc thiểu số.
- Khi tham gia một nhóm trên mạng: đọc quy định và xem cách mọi người trao đổi trước khi đăng bài đầu tiên.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Đất có lề, quê có thói — mỗi nơi có nếp riêng, người đến sau phải biết mà theo.
- Phép vua thua lệ làng — cho thấy sức mạnh của lề thói địa phương trong đời sống người Việt.
- Bán anh em xa, mua láng giềng gần — hòa thuận với người ở gần là điều thiết thực nhất khi đến nơi ở mới.
- Thêm bạn bớt thù — cách ứng xử giúp người mới nhanh chóng được đón nhận.
- Chọn bạn mà chơi, chọn nơi mà ở — theo nếp nơi mình đến, nhưng vẫn phải tỉnh táo chọn người để thân.
- Đi một ngày đàng, học một sàng khôn — đi tới nơi khác là cơ hội học được cách sống mới.
Lời kết
Nhập gia tùy tục là lời dặn dành cho tất cả những ai đang bước chân vào một nơi chưa thuộc về mình. Học nếp của người trước, giữ lễ với người cũ, rồi từ từ góp phần làm cho nơi ấy tốt hơn — đó là con đường mà người xưa đã chỉ, và cũng là cách khôn ngoan nhất để một người mới trở thành người nhà.
