Mỗi khi ai đó lỡ sai, người lớn tuổi trong nhà thường thở dài một câu quen thuộc: nhân vô thập toàn. Bốn chữ ấy vừa là lời an ủi, vừa là một nhận định rất tỉnh táo về con người mà người xưa đã đúc lại.
Nghĩa đen của từng chữ
Nhân (人) là người. Vô (無) là không, không có — chữ vô trong vô ích, vô tình. Thập (十) là mười. Toàn (全) là trọn vẹn, đầy đủ, không thiếu chỗ nào — chữ toàn trong hoàn toàn, an toàn, toàn vẹn.
Ghép lại: người thì không ai được trọn vẹn cả mười phần. Con số mười ở đây là cách nói ước lệ chỉ sự đầy đủ tuyệt đối, giống như khi ta nói “mười phân vẹn mười”.
Câu này thường đi kèm một vế trước, cũng gốc Hán: kim vô túc xích — vàng không có thứ đỏ trọn vẹn, ý nói trên đời không có vàng nguyên chất tuyệt đối. Vàng còn thế, huống chi con người.
Nghĩa bóng
Nghĩa bóng rất thẳng: không có ai hoàn hảo. Người giỏi việc có thể vụng lời. Người tốt bụng có thể nóng tính. Người cẩn thận có thể chậm chạp. Cái hay và cái dở thường mọc chung trên một gốc, đôi khi còn là hai mặt của cùng một tính cách.
Vì thế nhân vô thập toàn được dùng theo hai hướng. Hướng thứ nhất là để lượng thứ cho người khác: ai cũng có lúc sai, đừng vì một lỗi mà xóa sạch mọi cái tốt của người ta. Hướng thứ hai là để nhắc chính mình: đừng tưởng mình là ngoại lệ, đừng đòi hỏi bản thân phải toàn bích rồi tự dằn vặt.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là câu gốc Hán được dùng rất rộng trong tiếng Việt, quen tới mức nhiều người không còn nghĩ nó là chữ mượn. Không rõ ai là người đầu tiên nói ra và câu vào tiếng ta lúc nào, nên xin không gán cho nó xuất xứ nào cả.
Bên cạnh dạng bốn chữ này, người ta còn gặp cách nói cùng ý là nhân vô hoàn nhân, nghĩa là người không có ai là người hoàn hảo. Tiếng Việt cũng có nhiều câu cùng hướng, mộc mạc mà thấm: “ngọc còn có vết”, “không ai tránh khỏi lỗi lầm”, “mía sâu có đốt, nhà dột có nơi”.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là rộng lòng với lỗi của người khác. Người xưa hiểu rằng nếu ai cũng lấy thước đo hoàn hảo mà đo nhau thì không còn ai đáng chơi, không còn ai đáng dùng. Bao dung không phải là nhắm mắt cho qua, mà là biết cân giữa cái sai và cái đúng của một con người trước khi phán xét.
Bài học thứ hai là thành thật với khiếm khuyết của chính mình. Biết mình yếu chỗ nào thì mới bù được: người vụng nói thì chuẩn bị kỹ trước khi trình bày, người hay quên thì ghi ra giấy, người nóng tính thì tập dừng lại vài giây trước khi đáp lời. Người tự nhận là không có nhược điểm nào mới là người đáng ngại.
Bài học thứ ba là đừng để bệnh cầu toàn làm hỏng việc. Chờ mọi thứ thật hoàn chỉnh mới dám bắt đầu thì thường là không bao giờ bắt đầu. Một việc làm được tám phần rồi sửa dần vẫn hơn một kế hoạch mười phần nằm mãi trên giấy. Nhưng cũng cần nói rõ: nhân vô thập toàn không phải là cái cớ để làm ẩu. Sai vì hạn chế của con người là chuyện được thông cảm; sai vì lười và cẩu thả thì không.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong quản lý, người phụ trách khôn ngoan là người dùng đúng mặt mạnh của từng người và bố trí sao cho mặt yếu của người này được người khác bù vào. Đi tìm một nhân sự giỏi đủ mọi mặt thường là đi tìm cái không có, trong khi việc thì vẫn nằm đó chờ.
Trong hôn nhân, nhiều đôi đổ vỡ không phải vì gặp phải người xấu, mà vì cứ so người bạn đời với một hình mẫu trong đầu mình. Nhận ra rằng người kia có ba điều mình quý và hai điều mình phải chấp nhận — đó là bước đi được đường dài.
Trong dạy con, câu này nên được dùng đúng lúc. Khi con làm sai, hãy cho con thấy sai chỗ nào và sửa ra sao, rồi mới nói rằng ai cũng có lúc như vậy. Nói lời an ủi trước khi chỉ ra cái sai thì trẻ chỉ nhớ được phần an ủi.
Và trong thời buổi mọi lời nói đều có thể bị chụp lại rồi lan đi, câu này càng đáng nhớ. Trước khi hùa vào chê một người vì một lỗi, nên tự hỏi: nếu người ta đem soi cả đời mình như thế thì mình có sạch hơn không.
Những câu cùng chủ đề
- Mía sâu có đốt, nhà dột có nơi — chỗ hỏng chỉ ở vài chỗ, đừng vơ đũa cả nắm.
- Chín bỏ làm mười — bỏ qua chỗ thiếu sót nhỏ để giữ hòa khí.
- Đánh kẻ chạy đi, không ai đánh người chạy lại — người biết hối thì nên mở đường cho họ.
- Chó chê mèo lắm lông — chê người mà quên mình cũng chẳng hơn gì.
- Bới lông tìm vết — thói cố tìm cho ra lỗi của người khác.
- Khôn ba năm dại một giờ — người khôn ngoan đến mấy cũng có lúc lỡ chân.
Lời kết
Nhắc nhân vô thập toàn không phải để hạ thấp con người, mà để đặt kỳ vọng cho đúng chỗ. Đã biết không ai vẹn mười thì hãy rộng tay với người và kiên nhẫn với mình. Sống được như vậy, cái không hoàn hảo của mỗi người bỗng bớt nặng nề, và người ta còn sức để làm những việc đáng làm.
