Có những cái sai không do ai cố ý gây ra, mà lớn dần lên chỉ vì mọi người xung quanh cùng im lặng. Người xưa đã đặt cho thái độ ấy một cái tên rất chính xác: “Nhắm mắt làm ngơ”. Bốn tiếng ngắn nhưng đủ để chỉ ra rằng người trong cuộc không hề vô tình — họ biết, và họ chọn không biết.
Nghĩa đen: nhắm mắt lại và giả vờ ngơ ngác
“Nhắm mắt” là chủ động khép mắt lại. Đây là chi tiết quan trọng nhất của câu. Người không thấy thì gọi là không thấy; còn nhắm mắt nghĩa là mắt vốn đang mở, đang nhìn thấy rõ, rồi tự tay khép lại. Hành động ấy phải có ý chí mới làm được.
“Làm ngơ” cũng vậy. “Ngơ” là ngơ ngác, không hay biết gì. Nhưng chữ “làm” đứng trước đã tố cáo tất cả: đó là đóng vai người không hay biết, chứ không phải thật sự không hay biết. Trong tiếng Việt, “làm ngơ” luôn hàm ý cố tình, khác hẳn với “không để ý”.
Hai vế ghép lại tạo nên một hình ảnh có phần chua chát: một người đứng ngay đó, mắt nhắm nghiền, mặt ra vẻ ngạc nhiên khi được hỏi. Người xưa dùng hai động tác cùng chỉ một sự cố ý để nhấn mạnh rằng đây không phải chuyện sơ suất.
Nghĩa bóng: biết sai mà im lặng cho yên thân
Câu thành ngữ chỉ thái độ thấy điều sai trái, thấy người khác chịu thiệt, thấy việc chung bị làm hỏng, nhưng vẫn im lặng bỏ qua. Lý do thì nhiều: sợ liên luỵ, ngại mất lòng, thấy không phải việc của mình, hoặc đơn giản là biết nói ra cũng chẳng thay đổi được gì.
Có một dạng nặng hơn: làm ngơ vì có lợi. Người có trách nhiệm kiểm tra mà lờ đi để giữ quan hệ; người quản lý biết cấp dưới làm sai nhưng vì việc vẫn chạy nên không nhắc; người trong nhà biết chuyện không phải nhưng im vì mình cũng đang được hưởng phần. Ở dạng này, sự im lặng đã thành một kiểu đồng loã.
Điều người xưa muốn cảnh báo là hậu quả tích luỹ. Một lần làm ngơ thì chưa thấy gì. Nhưng khi cả một tập thể quen làm ngơ, cái sai không còn bị coi là sai nữa: nó trở thành lệ. Đến lúc mọi người nhận ra thì việc sửa đã tốn gấp nhiều lần so với một lời nhắc đúng lúc lúc ban đầu.
Nguồn gốc và những cách nói gần nghĩa
Không rõ câu này xuất hiện từ bao giờ và cũng không có tài liệu nào cho biết ai đã nói ra đầu tiên, nên tốt nhất là đừng gán cho nó một xuất xứ. Nó thuộc lớp thành ngữ hình thành từ sinh hoạt thường ngày, cấu tạo bằng hai cụm động từ song hành — một lối rất phổ biến trong tiếng Việt.
Người ta còn nói “bịt mắt làm ngơ”, “nhắm mắt cho qua”, hoặc “ngoảnh mặt làm ngơ”. Bản “ngoảnh mặt làm ngơ” hơi khác sắc thái: nó thiên về sự lạnh nhạt với người khác, thường dùng trong quan hệ tình cảm, trong khi “nhắm mắt làm ngơ” thiên về việc bỏ qua cái sai.
Gần nghĩa còn có “mũ ni che tai” — chỉ người tự tách mình khỏi mọi chuyện xung quanh; và “cháy nhà hàng xóm bình chân như vại” — chê sự dửng dưng trước hoạn nạn của người bên cạnh. Cả một chùm cách nói như vậy cho thấy người Việt xưa coi sự thờ ơ là một khuyết điểm đáng nói, chứ không phải chuyện riêng của mỗi người.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất: im lặng cũng là một lựa chọn, và đã là lựa chọn thì phải chịu trách nhiệm về nó. Người ta hay tự an ủi rằng mình không làm gì sai cả. Nhưng ở vị trí có thể ngăn được cái sai mà không ngăn, thì phần trách nhiệm ấy không biến mất chỉ vì ta đứng yên.
Bài học thứ hai: cái sai nhỏ được làm ngơ sẽ không đứng yên ở mức nhỏ. Một khoản chi mập mờ được bỏ qua sẽ mở đường cho khoản lớn hơn. Một lời nói xúc phạm được cho qua sẽ thành thói quen ứng xử của cả nhóm. Người xưa đã nói nhổ cỏ phải nhổ tận gốc chính vì hiểu quy luật này.
Bài học thứ ba, và cũng là chỗ cần công bằng: không phải mọi sự bỏ qua đều là làm ngơ. Có những chuyện nhỏ nhặt, những lỗi lầm vụn vặt của người thân mà chấp nhặt chỉ làm hỏng không khí gia đình — người xưa gọi đó là chín bỏ làm mười. Ranh giới nằm ở chỗ: bỏ qua vì lòng rộng lượng, hay nhắm mắt vì sự hèn nhát và tính toán. Tự mình thường biết rất rõ mình đang ở bên nào.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở nơi làm việc, làm ngơ hay xuất hiện dưới dạng rất lịch sự. Ai cũng thấy con số trong báo cáo không khớp nhưng cuộc họp vẫn trôi qua êm đẹp; ai cũng biết một đồng nghiệp thường xuyên đẩy việc sang người khác nhưng không ai nói. Cách xử lý thực tế là nêu vấn đề bằng sự việc cụ thể chứ đừng đánh giá con người, và nêu đúng nơi có thẩm quyền giải quyết. Nói cho đúng chỗ thì mới có tác dụng, còn nói sau lưng chỉ thêm chuyện.
Trong gia đình, thái độ này nguy hiểm nhất khi liên quan tới trẻ nhỏ. Thấy con nói dối lần đầu mà cho qua vì bận, thấy con lấy đồ của bạn mà chỉ cười xoà — những lần làm ngơ ấy dạy trẻ rằng hành vi đó chấp nhận được. Nhắc con ngay lúc ấy, nhẹ nhàng nhưng rõ ràng, luôn dễ hơn sửa một nếp đã thành.
Ngoài xã hội, không phải lúc nào cũng nên xông vào can thiệp trực tiếp — có tình huống làm vậy là mạo hiểm cho chính mình. Nhưng giữa việc lao vào và việc quay đi vẫn còn nhiều khoảng: gọi người có trách nhiệm, ghi lại sự việc, đứng lại làm chứng, hỏi han người đang gặp nạn. Không ai đòi hỏi mỗi người phải thành anh hùng, chỉ mong đừng thành người dửng dưng.
Những câu tục ngữ, thành ngữ cùng chủ đề
- Cháy nhà hàng xóm bình chân như vại — chê thái độ dửng dưng trước tai hoạ của người bên cạnh, tưởng mình vô can.
- Mũ ni che tai — chỉ người tự bịt mình lại, không muốn nghe, không muốn dính dáng tới việc gì.
- Đèn nhà ai nhà nấy rạng — nói về lối sống chỉ lo phần mình, thường dùng với giọng phê phán nhẹ.
- Thấy chết không cứu — cách nói nặng nhất về sự vô cảm, dùng khi có thể giúp mà cố tình không giúp.
- Nhổ cỏ phải nhổ tận gốc — nhắc rằng cái sai bỏ dở sẽ mọc lại, ngược hẳn với thói cho qua.
- Chín bỏ làm mười — mặt bên kia của vấn đề: có những chuyện nên rộng lượng bỏ qua để giữ hoà khí.
Lời kết
“Nhắm mắt làm ngơ” chỉ ra rằng có một kiểu góp phần vào cái sai mà không cần động tay: chỉ cần đứng nhìn rồi quay đi. Người xưa không đòi ai phải gánh việc thiên hạ, chỉ nhắc rằng đôi mắt đã mở thì đừng tự khép lại vì sợ phiền. Một lời nói đúng lúc, nhiều khi, là tất cả những gì cần thiết để một việc chưa kịp hỏng.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
