Có những câu tục ngữ không dạy ta điều gì cao xa mà chỉ kể lại sự thật, và chính sự thật ấy làm người nghe phải nghĩ. Nhà giàu đứt tay bằng ăn mày đổ ruột là một câu như thế. Người xưa đặt hai nỗi đau chênh lệch nhau rất xa lên cùng một bàn cân, để chỉ ra rằng cái cân của người đời nhiều khi không hề công bằng.
Nghĩa đen của câu tục ngữ
Vế đầu là một vết thương rất nhẹ: người nhà giàu chẳng may đứt tay. Đó là chuyện thường ngày, băng lại vài hôm là khỏi. Vế sau là một tai hoạ chí mạng: người ăn mày bị thương nặng đến mức đổ ruột, nghĩa là gần như không còn cơ hội sống.
Chữ "bằng" ở giữa mới là chỗ đắt của câu nói. Nó không so sánh mức độ đau đớn về thể xác — điều đó thì ai cũng thấy là khập khiễng. Nó so sánh mức độ chú ý mà xã hội dành cho hai sự việc. Người nhà giàu đứt tay thì cả họ xúm vào hỏi han, thuốc thang có ngay. Người ăn mày gặp nạn ở góc chợ thì có khi chẳng ai dừng lại.
Nói cách khác, câu tục ngữ đo bằng thước của dư luận chứ không phải thước của y học. Cùng một xã hội mà nỗi khổ của người này được phóng to lên, nỗi khổ của người kia thì bị làm ngơ.
Nghĩa bóng: cái cân lệch của thói đời
Nghĩa bóng của câu nhà giàu đứt tay bằng ăn mày đổ ruột là lời phê phán thói đời trọng của khinh người. Của cải khiến tiếng nói của một người nặng hơn, khiến việc nhỏ của họ cũng thành việc lớn. Ngược lại, người không có gì trong tay thì đến chuyện sinh tử cũng dễ bị bỏ qua.
Điều đáng chú ý là người xưa không hề mạt sát người giàu. Câu nói không bảo nhà giàu là xấu, cũng không bảo họ giả vờ đau. Đối tượng bị phê phán ở đây là cách ứng xử của số đông: kẻ có của thì được vây quanh, người khốn cùng thì bị bỏ mặc.
Trong cách dùng thường ngày, người ta nhắc câu này khi thấy một chuyện vặt của người có tiền được bàn tán ầm ĩ, trong khi những khó khăn thật sự của người lao động thì lặng lẽ trôi qua. Giọng của câu nói vì thế vừa chua chát, vừa tỉnh táo.
Nguồn gốc và các dị bản
Không rõ câu tục ngữ này có từ bao giờ, và cũng không có căn cứ nào để gắn nó với một tác giả hay một câu chuyện lịch sử cụ thể. Nó thuộc lớp tục ngữ phản ánh sự phân hoá giàu nghèo trong xã hội xưa, được truyền miệng và giữ nguyên sức nặng qua nhiều thế hệ.
Kho tục ngữ Việt còn khá nhiều câu cùng mạch quan sát này. Miệng nhà giàu nói đâu ra đấy nói về sức nặng của lời người có của. Mạnh vì gạo, bạo vì tiền nói về sự tự tin mà tiền bạc mang lại. Thấy người sang bắt quàng làm họ lại chê thói bám víu người khá giả. Đặt cạnh nhau, các câu này vẽ nên một bức tranh khá đầy đủ về cách người đời cư xử với đồng tiền.
Bài học rút ra
Trước hết là bài học về sự công bằng trong cách nhìn người. Câu tục ngữ như một tấm gương soi vào chính chúng ta: có phải ta cũng đang chú ý nhiều hơn tới lời của người có địa vị, và nghe qua loa lời của người ít tiếng nói? Nhận ra thiên lệch ấy là bước đầu để sửa.
Tiếp đến là bài học về lòng trắc ẩn với người yếu thế. Người khó khăn thường ngại kêu, mà càng ngại kêu thì càng ít được biết tới. Sự giúp đỡ đúng lúc dành cho họ có giá trị hơn rất nhiều so với sự quan tâm thừa thãi dành cho người vốn đã đủ đầy.
Cuối cùng là bài học dành cho người đang có của. Có điều kiện hơn người khác không có nghĩa là nỗi bận tâm của mình quan trọng hơn. Người khá giả mà biết giữ mình khiêm nhường, biết đặt việc của mình đúng chỗ, thì mới được nể thật lòng chứ không phải nể vì túi tiền.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở nơi làm việc, câu tục ngữ ứng vào chuyện ý kiến của ai được lắng nghe. Một đề xuất giống hệt nhau, do người có chức vụ nói ra thì được ghi nhận, do nhân viên mới nói thì bị bỏ qua. Người quản lý tinh ý sẽ tự kiểm tra xem mình đang đánh giá nội dung hay đang đánh giá người nói.
Trong đời sống xóm giềng, đây là lời nhắc rất cụ thể. Nhà nào cũng có việc, nhưng có những gia đình xoay xở khó khăn hơn hẳn mà không tiện nói ra. Để mắt tới họ, hỏi thăm một câu đúng lúc, nhiều khi giá trị hơn cả một món quà lớn gửi cho người chẳng thiếu gì.
Trong việc dạy con, có thể dùng câu tục ngữ này để nói chuyện về sự tử tế. Trẻ con rất nhanh nhận ra ai được quý hơn trong lớp, và cũng rất nhanh học theo cách người lớn cư xử. Dạy con biết chú ý tới bạn ít nói, bạn hoàn cảnh khó, chính là dạy con điều mà câu tục ngữ này ngầm mong muốn.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Miệng nhà giàu nói đâu ra đấy — lời của người có của thường được nghe theo, dù đúng sai chưa rõ.
- Mạnh vì gạo, bạo vì tiền — của cải làm người ta mạnh miệng và tự tin hơn.
- Thấy người sang bắt quàng làm họ — chê thói vơ vào, nhận họ hàng với người khá giả.
- Giàu sang nhiều kẻ tới nhà — khi có của thì kẻ lui tới cũng đông, tình đời nhiều khi bạc như thế.
- Một miếng khi đói bằng một gói khi no — giúp đúng lúc túng thiếu mới thật sự quý.
- Lá lành đùm lá rách — người có điều kiện hơn nên san sẻ với người khó khăn.
Lời kết
Nhà giàu đứt tay bằng ăn mày đổ ruột là một câu nói chua nhưng thật. Người xưa không đòi xoá bỏ sự chênh lệch giàu nghèo, họ chỉ nêu ra một điều rất đáng suy nghĩ: sự chênh lệch ấy không chỉ nằm ở của cải mà còn nằm trong lòng người, ở chỗ ta chọn để tâm tới ai và làm ngơ trước ai. Đọc lại câu này, mỗi người có thể tự chỉnh lại cái cân của chính mình.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
