Trong ca dao Việt Nam có những câu nói về phúc đức mà không hề lên giọng răn dạy. “Người trồng cây hạnh người chơi / Ta trồng cây đức để đời về sau” là một câu như thế. Chỉ bằng hình ảnh hai người cùng cầm cuốc ra vườn, câu ca dao vẽ ra hai cách tiêu dùng một đời người.
Nghĩa đen: hai cái cây, hai mục đích
“Cây hạnh” trong cách hiểu dân gian là loại cây cho hoa đẹp, được trồng trong vườn nhà để thưởng ngoạn. Người ta trồng nó không phải để ăn quả no bụng, mà để có cái ngắm, có cái khoe với khách. Đó là thứ cây của thú vui, của cái đẹp trước mắt.
“Người chơi” vì thế rất hợp lý: trồng cây cảnh thì hưởng ngay trong mùa hoa ấy, hết hoa là hết. Câu ca dao không chê người trồng cây hạnh. Chơi hoa là cái thú lành, chẳng hại ai.
“Cây đức” là cây không có thật. Người xưa mượn động tác trồng cây để nói về việc ăn ở tử tế, làm điều lành, giúp người, giữ tiếng thơm. Cái “cây” ấy được vun bằng cách sống chứ không bằng phân tro.
“Để đời về sau” chỉ rõ thời điểm thu hoạch: không phải mùa này, không phải đời mình, mà là đời con đời cháu. Trồng cây hạnh thì mình hưởng; trồng cây đức thì người sau hưởng. Toàn bộ sức nặng của câu ca dao nằm ở chỗ chênh lệch ấy.
Nghĩa bóng: người xưa gửi gắm điều gì
Câu ca dao dựng lên hai lối sống. Một bên lấy cái vui trước mắt làm mục đích, sống cho nhẹ nhàng, hưởng những gì mình gây dựng được. Một bên chấp nhận rằng phần lớn công mình bỏ ra sẽ do người khác hưởng, và vẫn làm.
Chữ ta đứng ở vế sau nghe rất khiêm nhường, không đắc thắng, không dạy đời. Người nói không bảo trồng cây hạnh là dở. Họ chỉ nói: đó là việc của người, còn tôi chọn việc này. Cái hay của ca dao Việt nằm ở đó — khuyên mà như tự nhủ.
Điều đáng chú ý là người xưa gọi việc ăn ở tử tế là trồng, chứ không phải cho, tặng hay bố thí. Trồng là việc phải làm đi làm lại, phải chờ, phải chăm; hôm nay không thấy gì cũng vẫn phải tưới. Cách nói ấy rất đúng với bản chất của việc tích đức: không có kết quả tức thì, không có ai ghi công ngay.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao dân gian, không rõ ai đặt ra và không nên gán cho tác giả nào. Câu này lưu truyền rộng trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, thường được người lớn tuổi nhắc lại khi bàn về chuyện để lại gì cho con cháu.
Riêng chữ “cây hạnh”, cách hiểu phổ biến là một loài cây cho hoa, trồng làm cảnh. Ngoài ra, do chữ hạnh còn có nghĩa là nết na, đức hạnh, nên nhiều người nghe câu này còn thấy thêm một tầng chơi chữ. Đó là cách cảm nhận của người đọc, và bài viết chỉ nêu ra chứ không khẳng định là dụng ý ban đầu của dân gian.
Bài học rút ra
Thứ nhất, có những thứ đáng làm dù mình không kịp hưởng. Người trồng cây lấy bóng mát cho làng thường không phải là người ngồi hóng mát dưới gốc cây ấy. Nếu mọi việc đều phải sinh lợi ngay trong đời mình thì không ai xây cầu, không ai mở trường, không ai giữ nghề cho làng.
Đó không phải là thiệt thòi. Người trồng cây đức nhận được một thứ khác: sự yên lòng khi nhìn lại đời mình, và tiếng thơm mà con cháu được thừa hưởng khi bước ra ngoài xã hội.
Thứ hai, gia tài lớn nhất để lại cho con không phải là tiền. Của cải chia mãi cũng hết, mà chia không khéo còn sinh xích mích. Cái nếp nhà, cái tiếng tử tế của cha mẹ thì con cái mang theo suốt đời và không ai lấy đi được. Người xưa gọi đó là phúc.
Thứ ba, đức được vun bằng việc nhỏ và làm đều. Không cần chờ giàu mới làm việc thiện. Nhường đường, giữ lời hứa, không nói xấu sau lưng, trả lại của rơi, đối xử đàng hoàng với người dưới quyền — đó là những gàu nước tưới cho cây đức, ngày nào cũng có thể tưới.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong nuôi dạy con, câu ca dao nhắc cha mẹ rằng trẻ học bằng mắt nhiều hơn bằng tai. Một đứa trẻ nhìn cha mẹ mình đối xử tử tế với người giúp việc, với người bán hàng rong, với ông bà già trong ngõ, sẽ mang cách cư xử ấy đi cả đời. Đó là cây đức được trồng ngay trong nhà.
Trong công việc, người làm nghề nào cũng có lúc phải chọn giữa cái lợi nhanh và cái tiếng lâu dài. Người bán hàng bớt xén một lần thì lãi thêm ít đồng; nhưng khách quay lưng thì mất cả nghề. Người thầy chấm dễ cho xong thì nhẹ hôm nay, nhưng lứa học trò ấy ra đời với kiến thức rỗng. “Trồng cây đức” trong nghề nghiệp chính là làm đúng cả khi không ai kiểm tra.
Với người trẻ, câu ca dao là lời nhắc đừng đo giá trị bản thân bằng những thứ có thể khoe được ngay. Bằng cấp, chức danh, tài sản đều cần thiết, nhưng cái làm người khác tìm đến mình lúc họ gặp khó lại là một thứ khác hẳn — và thứ ấy được xây rất chậm.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Ở hiền gặp lành” — niềm tin của dân gian rằng cách sống tử tế rồi sẽ có hồi đáp.
- “Cây xanh thì lá cũng xanh” — gốc rễ thế nào thì cành lá thế ấy, cha mẹ ăn ở ra sao con cái hưởng như vậy.
- “Đời cha ăn mặn, đời con khát nước” — mặt trái của câu chuyện: việc làm hôm nay để lại hậu quả cho đời sau.
- “Gieo nhân nào gặt quả nấy” — mọi việc mình làm đều có phần trả lại, sớm hay muộn.
- “Trâu chết để da, người ta chết để tiếng” — cái còn lại sau một đời người là tiếng tăm chứ không phải của cải.
- “Thương người như thể thương thân” — nền tảng của việc tích đức là biết đặt mình vào chỗ người khác.
Lời kết
Câu ca dao “Người trồng cây hạnh người chơi, ta trồng cây đức để đời về sau” không bắt ai từ bỏ thú vui của mình. Nó chỉ lặng lẽ đặt ra một câu hỏi: sau khi mình đi rồi, cái gì còn lại trong vườn? Ai trả lời được câu ấy thì cũng biết mình nên trồng cây gì từ hôm nay.
