Khi ai đó vừa bị một người lừa đã vội kết luận rằng “thiên hạ chẳng ai tốt”, người từng trải thường chỉ nhẹ nhàng nhắc lại một câu: “Người ba đấng, của ba loài”. Câu tục ngữ ngắn ấy chứa một nguyên tắc rất cơ bản trong việc nhìn người: đừng lấy một trường hợp mà đo cả thế gian.
Nghĩa đen — hiểu chữ “đấng” và chữ “loài”
“Đấng” trong tiếng Việt cổ có nghĩa là bậc, hạng. Ngày nay ta còn gặp chữ này trong những cách nói như “đấng bậc”, “đấng sinh thành”. Ở câu tục ngữ, “ba đấng” nghĩa là người đời chia ra nhiều hạng khác nhau.
“Loài” là loại, thứ. “Của ba loài” tức là của cải cũng chia ra nhiều thứ: của làm ra bằng mồ hôi, của được cho, và cả của có được bằng những cách chẳng lấy gì làm sạch sẽ.
Chữ “ba” ở đây không phải con số đếm chính xác. Trong tiếng Việt, “ba” thường mang nghĩa ước lệ chỉ nhiều, như “ba đầu sáu tay”, “năm cha ba mẹ”. Người xưa không hề lập ra một bảng phân loại người thành đúng ba nhóm; họ chỉ muốn nói: nhiều hạng lắm, khác nhau lắm.
Nghĩa bóng — thông điệp thật sự
Thông điệp cốt lõi là chớ vơ đũa cả nắm. Cùng mang danh là người, nhưng có người trọng chữ tín, có người nói một đằng làm một nẻo. Cùng gọi là của cải, nhưng có đồng tiền nuôi sống được cả đời, có đồng tiền mang hoạ vào thân.
Từ đó suy ra một đòi hỏi với người sống ở đời: phải biết phân biệt. Không được nhắm mắt tin tất cả, cũng không được nghi ngờ tất cả. Cả hai thái độ ấy đều là lười biếng như nhau, vì đều tránh cái việc khó nhất là nhìn cho ra từng người, từng việc cụ thể.
Nguồn gốc và các cách nói gần nghĩa
Đây là câu tục ngữ dân gian quen thuộc, không rõ ai nói đầu tiên và không gắn với sự tích nào. Chữ “đấng” cho thấy câu này có tuổi đời khá lâu, vì lớp nghĩa “hạng, bậc” của nó nay đã mờ đi trong tiếng nói hằng ngày.
Người Việt còn nhiều cách nói cùng mạch với nó. “Chín người mười ý” nhấn vào sự khác biệt trong suy nghĩ. “Năm cha ba mẹ” nói về sự pha tạp, hỗn độn. Còn câu “Của thiên trả địa” thì nói riêng về loại của cải không do mình làm ra.
Bài học rút ra
Bài học đầu tiên là giữ cho mình khả năng phân biệt. Một người bị phản bội rất dễ rơi vào tâm lý đóng cửa với tất cả. Điều đó dễ hiểu, nhưng nếu để lâu thì chính người ấy chịu thiệt: họ sẽ bỏ lỡ những người tử tế còn lại. Người xưa nhắc rằng kẻ xấu là có thật, nhưng kẻ tốt cũng có thật, và việc của ta là nhìn cho ra ai là ai.
Bài học thứ hai là đừng đánh giá người qua nhãn dán. Vơ đũa cả nắm theo nghề nghiệp, theo quê quán, theo tuổi tác hay theo bất cứ cái nhãn nào cũng đều dẫn tới sai lầm. Trong bất kỳ nhóm người nào cũng có đủ “ba đấng”, nên cái nhãn không nói được gì nhiều về con người cụ thể đang đứng trước mặt ta.
Bài học thứ ba nằm ở vế “của ba loài”: đồng tiền cũng có gốc gác của nó. Cùng một số tiền, đồng do làm lụng mà có thì tiêu thấy nhẹ lòng; đồng có được bằng cách khuất tất thì mang theo cả nỗi lo. Người xưa dạy nhìn của cải không chỉ ở số lượng mà còn ở nguồn gốc.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong làm ăn, nguyên tắc này rất thiết thực. Bị một đối tác xù nợ không có nghĩa là từ nay không hợp tác với ai nữa. Việc cần làm là rút kinh nghiệm về cách kiểm tra, cách ràng buộc giấy tờ, rồi tiếp tục làm việc — nhưng làm việc một cách tỉnh táo hơn.
Trong tuyển dụng và giao việc, người quản lý giỏi không xét người theo trường lớp hay vẻ ngoài, mà nhìn vào việc họ đã làm được. Cùng một tấm bằng, cùng một xuất phát điểm, mỗi người vẫn là một “đấng” khác nhau.
Trong đời sống trên mạng, câu tục ngữ này càng cần thiết. Chỉ một vụ việc xấu là lập tức có người quy chụp cho cả một ngành nghề, cả một vùng đất. Nhớ lại “người ba đấng, của ba loài” là cách giữ cho mình khỏi trượt vào lối nghĩ ấy.
Trong dạy con, cha mẹ nên dạy con vừa biết mở lòng vừa biết cảnh giác. Dạy con rằng ai cũng tốt là dạy điều không đúng; dạy con rằng ai cũng xấu lại càng hại. Điều đúng là dạy con cách quan sát: nhìn người ta làm gì chứ không chỉ nghe người ta nói gì.
Những câu tục ngữ, thành ngữ cùng chủ đề
- Chín người mười ý — mỗi người một cách nghĩ, khó mà bắt tất cả giống nhau.
- Ở lâu mới biết lòng người có nhân — muốn hiểu người thì cần thời gian, không thể vội.
- Sông sâu còn có kẻ dò — lòng người là thứ khó đo nhất.
- Chọn bạn mà chơi, chọn nơi mà ở — đã phân biệt được người thì phải biết chọn.
- Xanh vỏ đỏ lòng — bề ngoài và bên trong của một người có thể rất khác nhau.
- Vàng thật không sợ lửa — thử thách là cách để nhận ra hạng người nào là thật.
Lời kết
“Người ba đấng, của ba loài” không dạy ta đa nghi, cũng không dạy ta cả tin. Câu tục ngữ chỉ đòi hỏi một điều khó hơn cả hai: chịu khó nhìn từng người, từng việc bằng con mắt riêng của nó. Ai giữ được cách nhìn ấy thì vừa không bị lừa, vừa không đánh mất những người đáng quý quanh mình.
