Người Việt hay mượn con vật để nói tính người, và ít câu nào bắt trúng tuổi trẻ như ngựa non háu đá. Chỉ bốn chữ mà gói được cả cái đáng quý lẫn cái đáng lo của một người mới vào đời: sung sức, hăng hái, nhưng nóng nảy và chưa biết lượng sức. Câu này vẫn được dùng hằng ngày, ở công trường cũng như ở văn phòng.
Nghĩa đen của câu thành ngữ
Người nuôi ngựa biết rõ đặc điểm của con ngựa còn non. Nó đang tuổi lớn, gân cốt căng đầy, chạy nhảy suốt ngày không biết mệt. Nhưng nó cũng dễ kích động: gặp con khác là chồm lên, giơ vó đá, tranh chỗ, tranh cỏ, nhiều khi chẳng vì lý do gì đáng kể. Chữ háu trong tiếng Việt vốn chỉ sự thèm, sự nôn nóng — háu ăn, háu đói — nên háu đá là thích gây sự, thích ra đòn trước khi kịp nghĩ.
Con ngựa đã thuần, đã đi đường dài thì khác hẳn. Nó biết giữ sức, biết khi nào cần nước kiệu, khi nào phải đi chậm qua chỗ dốc. Sức của nó có thể không bằng ngựa non ở một quãng ngắn, nhưng đi trọn đường trường thì ngựa non không theo kịp. Chính sự đối chiếu ngầm ấy làm nên chiều sâu của câu nói.
Nghĩa bóng — người xưa muốn nói gì
Chuyển sang chuyện người, ngựa non háu đá chỉ người trẻ mới ra nghề, có chút tài, có nhiều nhiệt huyết, nhưng thiếu trải nghiệm nên hay nóng vội. Người ấy thường tự tin quá mức vào phán đoán của mình, thích tranh luận để thắng hơn là để hiểu, coi nhẹ kinh nghiệm của lớp trước vì cho rằng đó là lối cũ.
Cần thấy rõ: câu này không phủ nhận sức trẻ. Người xưa vẫn gọi là ngựa chứ không gọi bằng con vật hèn kém nào khác — nghĩa là vẫn thừa nhận đó là sức lực đáng quý, là vốn liếng của cả tập thể. Cái bị nhắc là chữ háu: đem sức ấy tiêu vào những cuộc va chạm không cần thiết, để rồi hỏng việc và làm mất lòng người xung quanh.
Vì thế, tuỳ giọng nói và hoàn cảnh, câu này có thể là lời chê thẳng, mà cũng có thể là lời nhắc pha chút bao dung của người từng trải nhìn lớp sau — bởi ai cũng từng có giai đoạn ấy.
Nguồn gốc và các dị bản
Không rõ câu thành ngữ này có từ bao giờ và cũng không có căn cứ nào để gắn nó với một nhân vật hay một sự kiện cụ thể. Hình ảnh con ngựa xuất hiện dày đặc trong tục ngữ Việt vì ngựa từng là phương tiện đi lại và vận chuyển quan trọng, nên tính nết của nó được người xưa quan sát rất kỹ.
Trong lời nói hằng ngày, câu này thường được rút gọn thành ngựa non khi nói về một người mới vào nghề mà đã tỏ ra hơn người. Ý nghĩa gần với các cách nói khác như trẻ người non dạ, hay chưa học bò đã lo học chạy, dù mỗi câu nhấn một điểm riêng: câu sau thiên về chuyện đốt cháy giai đoạn, còn câu này thiên về tính khí hiếu thắng.
Bài học rút ra
Trước hết là bài học về sức và sự bền. Hăng hái là vốn quý, nhưng sức đổ vào đâu mới quyết định kết quả. Người trẻ dồn hết năng lượng vào việc chứng minh mình đúng trong một cuộc họp sẽ thấy đến cuối năm mình chẳng còn gì để trưng ra ngoài mấy lần thắng cãi.
Thứ hai là bài học về việc lắng nghe. Kinh nghiệm của người đi trước đôi khi thật sự đã lỗi thời, điều đó không sai. Nhưng cách khôn ngoan là hỏi cho hiểu vì sao trước kia người ta làm vậy, rồi mới bàn chuyện đổi. Bác bỏ một lối làm mà chưa hiểu lý do của nó là cách nhanh nhất để lặp lại cái sai người khác đã trả giá.
Thứ ba là bài học dành cho người quản lý. Gặp một nhân sự kiểu ngựa non háu đá, dập cho hết hăng là cách dở nhất, vì dập xong thì chỉ còn lại một người thụ động. Người khéo sẽ giao việc khó, có giới hạn rõ, để sức trẻ ấy va vào thực tế mà tự học lấy chừng mực.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, một dấu hiệu dễ nhận của tính háu đá là thói phản bác ngay khi vừa nghe nửa câu. Cách chữa rất đơn giản mà hiệu quả: tập nhắc lại ý người khác bằng lời của mình trước khi nêu ý mình. Chỉ một bước nhỏ ấy thôi đã đủ biến một cuộc tranh cãi thành một cuộc bàn bạc.
Trong học tập, người trẻ hay muốn nhảy ngay vào phần hấp dẫn nhất mà bỏ qua phần nền. Nền không vững thì càng đi nhanh càng chệch. Đi chậm ở đoạn đầu là cách tiết kiệm thời gian ở đoạn sau.
Trong gia đình, cha mẹ nuôi con tuổi mới lớn sẽ thấy đúng hình ảnh con ngựa non: đầy sức, dễ nổi nóng, thích cãi lại. Cấm đoán thường phản tác dụng. Cho con một việc thật, có trách nhiệm thật, để con tự thấy giới hạn của mình thì hiệu quả hơn nhiều lời răn.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Chưa học bò đã lo học chạy — nhắc chuyện đốt cháy giai đoạn, muốn nhanh mà hoá chậm.
- Khôn ba năm dại một giờ — một phút nóng nảy đủ xoá nhiều năm gìn giữ.
- Gừng càng già càng cay — nói về giá trị của từng trải, mặt đối lại của câu ngựa non.
- Dục tốc bất đạt — vội vàng thì không tới đích, cùng một mạch khuyên nhủ.
- Ăn có nhai, nói có nghĩ — lời dặn rất hợp với người hay nói trước khi kịp cân nhắc.
Lời kết
Gọi ai đó là ngựa non háu đá không phải để hạ thấp người ấy, mà để nhắc rằng sức trẻ cần một cái cương. Con ngựa hay nhất không phải con đá khoẻ nhất, mà là con đi được đường dài. Người trẻ giữ được nhiệt huyết mà bớt đi cái háu thì chẳng bao lâu sẽ thành người mà lớp sau nhìn vào để học.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
