Nhìn lên trời thấy đàn chim bay theo hàng, nhìn ra đồng thấy đàn ngựa, đàn trâu chạy theo bầy, người xưa rút ra một câu ngắn gọn: “Ngựa chạy có bầy, chim bay có bạn”. Câu tục ngữ không dạy điều gì cao xa, chỉ nhắc một sự thật giản dị mà thời nào cũng đúng — sống ở đời, không ai đi được xa nếu chỉ đi một mình.
Nghĩa đen: loài vật cũng không sống lẻ
Vế đầu tả cảnh đàn ngựa. Ngựa vốn là loài sống theo bầy; con nào tách đàn thì hoảng loạn, dễ thành mồi cho thú dữ. Chạy trong bầy, chúng biết đường theo con đầu đàn, biết dừng khi cả đàn dừng, và được cả đàn cảnh báo khi có nguy hiểm.
Vế sau tả cảnh chim. Chim di chuyển đường dài thường bay thành đàn, có hàng lối, có con dẫn đầu; con mỏi thì lui về sau, con khỏe thay lên trước. “Chim bay có bạn” vì thế không chỉ là chuyện có bầu bạn cho vui, mà là cách để cả đàn đi được quãng đường mà một con không kham nổi.
Người xưa quan sát rất kỹ hai hình ảnh ấy rồi đặt cạnh nhau. Cách nói này quen thuộc trong tục ngữ Việt: mượn cái thấy tận mắt ngoài thiên nhiên để nói cái khó nói về con người, khiến người nghe gật đầu ngay mà không cần tranh luận.
Nghĩa bóng: con người cần thuộc về một nơi
Điều câu tục ngữ muốn nói là: con người vốn không sống nổi một mình. Ta cần một chỗ để thuộc về — gia đình, xóm giềng, nhóm bạn, đồng nghiệp, hội nghề. Ở đó ta được chia sẻ, được nhắc nhở, được đỡ khi ngã, và cũng có người để mình đỡ lại.
Sâu hơn, câu này còn nói tới chuyện học hỏi và định hướng. Người sống trong một tập thể lành mạnh sẽ được soi vào người khác mà biết mình đang ở đâu, được góp ý khi đi lệch. Người tách hẳn ra, không giao du với ai, dễ rơi vào cảnh tự cho mình là đúng, hoặc ngược lại, mất phương hướng vì không có gì để đối chiếu.
Nhưng câu tục ngữ cũng đặt ra một câu hỏi mà người nghe phải tự trả lời: theo bầy nào? Đàn nào cũng có hướng đi của nó. Nhập vào một nhóm sống tử tế thì ta được nâng lên; nhập vào một nhóm chỉ rủ nhau ăn chơi, lười biếng thì cũng bị cuốn theo. Đây là chỗ câu này gặp gỡ với “Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng”.
Nguồn gốc và cách nói khác
Không rõ câu tục ngữ này có từ bao giờ và do ai đặt; nó thuộc kho tàng truyền miệng của dân gian, được nhiều đời dùng rồi gọt cho gọn. Không có căn cứ nào để gán cho nó một xuất xứ cụ thể, nên tốt nhất là chỉ ghi nhận nó như một đúc kết chung.
Trong lời ăn tiếng nói, hai vế đôi khi được đảo cho nhau: “Chim bay có bạn, ngựa chạy có bầy”, nghĩa không đổi. Cùng mạch nghĩa, người Việt còn nói “Buôn có bạn, bán có phường” để nhấn vào chuyện làm ăn cần có nhóm, có hội; “Sẩy đàn tan nghé” để nói cảnh mất chỗ dựa khi tập thể tan; hay “Một cây làm chẳng nên non” để nói sức mạnh của việc chụm lại.
Bài học rút ra
Đừng để mình trôi ra ngoài mọi tập thể. Có những giai đoạn người ta tự thu mình lại: thất bại trong công việc, gặp chuyện buồn, thấy ngại vì mình thua kém bạn bè. Nhưng càng khó khăn càng cần chỗ dựa, và cắt hết liên hệ thường làm mọi chuyện nặng thêm. Giữ vài mối quan hệ tử tế, đều đặn, là việc nên làm cả lúc chưa cần đến.
Chọn bầy chứ đừng theo bầy một cách vô thức. Thuộc về một nhóm không có nghĩa là bỏ hết chính kiến. Người khôn ngoan chọn cho mình những nhóm mà ở đó người ta làm việc nghiêm túc, nói thẳng với nhau, và nâng nhau lên. Ngồi trong một nhóm chỉ toàn than vãn và bàn chuyện người khác, lâu ngày ta cũng thành như vậy.
Muốn có bầy thì phải làm phần của mình. Không ai được chấp nhận lâu dài nếu chỉ đến để nhận. Trong đàn chim, con nào cũng có lúc phải bay lên đầu chắn gió. Trong một nhóm bạn, một tập thể, người ta nhớ tới ai từng có mặt lúc cần chứ không nhớ ai nói hay nhất.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Với người trẻ mới chuyển tới thành phố lạ, câu tục ngữ này là lời khuyên rất thực tế: hãy tìm cho mình một nhóm — hội đồng hương, câu lạc bộ thể thao, lớp học buổi tối, nhóm cùng nghề. Nhiều người chật vật những năm đầu không phải vì thiếu năng lực mà vì không có ai để hỏi, để mượn, để dựa vào lúc ốm đau.
Trong nghề nghiệp, việc tham gia các nhóm cùng ngành giúp ta biết mặt bằng chung ở đâu, cách người khác giải quyết vấn đề mình đang mắc, cơ hội việc làm ở chỗ nào. Người tự làm một mình mà không giao lưu với ai thường tụt lại mà không hay, vì không có gì để đối chiếu.
Trong nuôi dạy con, cha mẹ nên để ý xem con đang “bay” cùng những ai. Không phải để cấm đoán bạn bè, mà để hiểu con đang chịu ảnh hưởng từ đâu, đồng thời tạo điều kiện cho con tham gia những nhóm tốt: đội bóng, nhóm học, hoạt động ở khu phố. Một đứa trẻ có chỗ thuộc về sẽ ít bị lôi kéo bởi những nhóm xấu.
Với người lớn tuổi, bài học này còn quan trọng hơn. Về hưu mà không còn nhóm nào để sinh hoạt, nhiều người rơi vào cảnh buồn bã, sức khỏe xuống nhanh. Một câu lạc bộ dưỡng sinh, một nhóm cùng đi chợ sớm, một hội đồng hương gặp nhau mỗi tháng — những cái “bầy” nhỏ ấy giữ cho tuổi già không lặng lẽ.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Buôn có bạn, bán có phường — làm ăn cũng cần có nhóm, có hội để nương nhau.
- Sẩy đàn tan nghé — mất chỗ dựa chung thì mỗi người một nơi, chẳng còn sức mạnh.
- Một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao — chụm lại mới nên việc lớn.
- Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng — ở gần nhóm nào thì chịu ảnh hưởng của nhóm ấy.
- Tối lửa tắt đèn có nhau — người ở gần là chỗ dựa lúc hoạn nạn.
- Nhiều tay vỗ nên kêu — đông người cùng làm thì việc mới thành.
Lời kết
“Ngựa chạy có bầy, chim bay có bạn” là câu nói nhẹ nhàng mà chạm đúng một nhu cầu rất sâu của con người: được thuộc về đâu đó. Đi cùng người khác không làm ta nhỏ đi, trái lại nó giúp ta đi xa hơn sức mình. Điều còn lại là chọn cho đúng bầy, và nhớ rằng muốn ở trong đàn thì cũng phải có lúc bay lên phía trước chắn gió cho người khác.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
