Khi nhớ về mẹ, người ta thường không nhớ những điều lớn lao. Cái đọng lại lâu nhất là một cử chỉ vụn vặt, lặp đi lặp lại suốt tuổi thơ mà lúc ấy chẳng ai để ý. Bài ca dao ngồi buồn nhớ mẹ ta xưa chọn đúng một cử chỉ như thế, và đó là lý do nó ở lại trong lòng người đọc rất lâu.
Ngồi buồn nhớ mẹ ta xưa,
Miệng nhai cơm búng, lưỡi lừa cá xương.
Nghĩa đen: cơm búng và cái lưỡi lừa xương
Cơm búng là cơm được người lớn nhai kỹ trong miệng cho thật nhuyễn rồi mớm cho trẻ nhỏ chưa mọc đủ răng. Ngày trước không có bột ăn dặm, không có máy xay, người mẹ nghèo nuôi con bằng chính hàm răng của mình. Đó là cách nuôi con phổ biến ở nông thôn Việt Nam suốt nhiều thế hệ.
Lưỡi lừa cá xương là động tác dùng lưỡi tách xương cá ra khỏi thịt cá trong miệng, giữ lại phần thịt mềm để mớm cho con, nhả bỏ phần xương. Ai từng ăn cá đồng nhiều xương dăm sẽ hiểu việc ấy tỉ mỉ và mất công đến đâu. Người mẹ làm việc đó không phải một lần, mà mỗi bữa, trong nhiều năm.
Chữ ngồi buồn ở đầu câu cho biết người nói đang ở một khoảnh khắc rỗi rãi, có thể là lúc tuổi đã lớn, mẹ đã không còn. Nỗi nhớ đến trong lúc ngồi không, không có duyên cớ gì đặc biệt, và vì thế mà thật.
Nghĩa bóng: công ơn nằm trong những việc không ai kể
Bài ca dao nói được một điều mà lời ca ngợi hoa mỹ khó nói: tình mẹ phần lớn nằm ở những việc chẳng ai gọi tên. Không phải hy sinh lớn lao trong một biến cố, mà là hàng vạn động tác nhỏ lặp lại đến mức thành vô hình. Chính vì vô hình nên con cái lớn lên thường không nhớ, và cũng vì thế mà khi nhớ ra thì rất đau.
Hình ảnh mớm cơm còn nói lên mức độ gần gũi đến tận cùng giữa mẹ và con. Thức ăn đi qua miệng mẹ rồi mới đến miệng con. Không còn khoảng cách nào giữa hai người. Người xưa không cần nói chữ hy sinh, chỉ cần tả đúng động tác ấy là đủ.
Ngoài ra, chi tiết lừa xương cá còn gợi vai trò che chở. Người mẹ không chỉ cho con ăn, bà còn giữ cho con khỏi hóc, khỏi đau. Nuôi con là vừa cho vừa gạt bỏ hiểm nguy, và phần gạt bỏ ấy con cái gần như không bao giờ biết tới.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao dân gian truyền miệng, không rõ thời điểm ra đời và không thể gán cho một tác giả cụ thể nào. Cách nuôi con bằng cơm búng vốn phổ biến khắp các vùng quê nên câu ca dao cũng được biết đến rộng rãi, không gắn riêng với một địa phương nào.
Bài này thường được đọc kèm với những câu tiếp theo trong cùng mạch hát ru, nói về công lao nuôi nấng và lời nhắc phận làm con. Một số bản chép miệng nhai cơm búng, lưỡi lừa cá xương, bản khác là lưỡi lừa xương cá. Ngoài các khác biệt nhỏ về chữ, không có căn cứ nào để nói thêm về xuất xứ.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là hãy nhận ra công lao khi nó còn đang diễn ra. Con cái thường chỉ hiểu ra giá trị của những việc cha mẹ làm cho mình sau khi đã mất chúng. Tập nhìn thấy những việc nhỏ hằng ngày, một bữa cơm nóng để phần, một cái áo được gấp sẵn, là cách để không phải ngồi buồn mà nhớ về sau.
Bài học thứ hai là biết ơn phải đi kèm hành động. Bài ca dao mở đầu bằng chữ ngồi buồn, tức là người con lúc ấy không còn làm được gì nữa. Đó là lời cảnh tỉnh nhẹ nhàng nhưng rõ ràng: khi mẹ còn sống, một việc nhỏ làm được cho mẹ đáng giá hơn nhiều nỗi nhớ về sau.
Bài học thứ ba là về cách yêu thương của người Việt. Cha mẹ Việt hiếm khi nói lời âu yếm, họ thể hiện tình cảm qua cái ăn cái mặc. Hiểu điều này thì con cái sẽ đọc được tình thương trong những cử chỉ tưởng như khô khan, và cũng bớt đòi hỏi cha mẹ phải bày tỏ theo kiểu mình muốn.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Cách nuôi con đã khác, ngày nay không ai mớm cơm cho trẻ nữa và điều đó là đúng về mặt vệ sinh. Nhưng tinh thần của câu ca dao thì vẫn nguyên: nuôi con là công việc gồm vô số việc nhỏ không tên. Người làm cha mẹ nên biết trước điều đó để không thất vọng khi thấy mình bận rộn suốt ngày mà chẳng có thành tựu nào để khoe.
Với người con đã trưởng thành, bài ca dao gợi một việc rất cụ thể: hỏi mẹ kể lại chuyện hồi mình còn bé. Mẹ nuôi mình thế nào, mình hay ốm ra sao, nhà lúc ấy khó khăn thế nào. Những câu chuyện đó vừa là món quà cho mẹ khi được kể, vừa là thứ con cái sẽ giữ lại được.
Trong việc dạy con, ngồi buồn nhớ mẹ ta xưa cũng nhắc rằng lòng biết ơn cần được dạy bằng ví dụ cụ thể chứ không bằng khẩu hiệu. Kể cho trẻ nghe bà đã chăm bố thế nào lúc bố bằng tuổi con bây giờ sẽ thấm hơn nhiều lời dạy phải hiếu thảo.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Chỗ ướt mẹ nằm, chỗ ráo con lăn — một cử chỉ nuôi con khác cũng rất cụ thể và rất thương.
- Nuôi con mới biết công lao mẹ hiền — phải tự làm mới hiểu hết cái công ấy.
- Chim trời ai dễ đếm lông, nuôi con ai dễ kể công tháng ngày — công nuôi dưỡng không sao kể xiết.
- Mẹ già như chuối chín cây — nhắc thời gian còn mẹ không dài như ta tưởng.
- Gió mùa thu mẹ ru con ngủ, năm canh chầy thức đủ vừa năm — những đêm không ngủ của người mẹ.
- Uống nước nhớ nguồn — nguyên tắc chung về lòng biết ơn.
Lời kết
Không có núi Thái Sơn, không có nước trong nguồn, bài ca dao này chỉ có một người mẹ ngồi nhai cơm và lừa xương cá. Vậy mà nó đủ sức làm người đọc lặng đi. Ngồi buồn nhớ mẹ ta xưa nhắc rằng công ơn lớn nhất thường ẩn trong những việc bé nhất, và ta chỉ nhìn thấy chúng khi đã không còn cơ hội cảm ơn.
