Trong kho ca dao miền Trung có những câu chỉ vỏn vẹn hai dòng mà nghe xong người ta phải lặng đi một lúc. "Ngó lên Hòn Kẽm Đá Dừng" là một câu như thế: một người con đang ở nơi xa, ngẩng đầu nhìn vách núi dựng đứng bên dòng sông, rồi bật ra nỗi nhớ cha nhớ mẹ không kìm được. Câu ca chẳng kể lể gì nhiều, nhưng ai từng rời quê đi làm ăn đều thấy nó nói hộ mình.
Ngó lên Hòn Kẽm Đá Dừng
Thương cha nhớ mẹ quá chừng bậu ơi
Nghĩa đen: một cái ngước nhìn giữa đường xa
Từng chữ trong câu đều là lời ăn tiếng nói hằng ngày của người miền Trung, không hề trau chuốt. "Ngó" là nhìn, nhưng là cái nhìn chăm chú, dõi theo. "Ngó lên" nghĩa là ngẩng mặt nhìn về phía cao, phía xa — tư thế của người đang đứng nhỏ bé trước một khoảng trời rộng.
Hòn Kẽm Đá Dừng là tên một địa danh nổi tiếng ở vùng thượng nguồn sông Thu Bồn, đất Quảng Nam. Tên gọi ấy gợi ngay ra hình ảnh: hai vách đá cao kẹp lấy dòng sông, thuyền bè phải len qua giữa lòng hẹp. Người xưa đi lại chủ yếu bằng ghe thuyền, ngược sông lên nguồn buôn bán, chở lâm sản, làm ăn xa nhà. Chỗ núi đá chắn ngang ấy vừa là mốc đường, vừa là ranh giới trong lòng người: qua khỏi đó là đã đi thật xa rồi.
"Quá chừng" là khẩu ngữ, nghĩa là rất nhiều, nhiều đến mức không kể xiết, không đo được. Còn "bậu" là đại từ thân mật quen dùng ở miền Trung và miền Nam để gọi người thân thiết, thường là người thương. Hai tiếng "bậu ơi" ở cuối câu khiến nỗi nhớ không còn là độc thoại nữa, mà thành lời thổ lộ với một người đang ở bên cạnh hoặc đang ở trong tâm tưởng.
Nghĩa bóng: núi cao chắn mắt, không chắn được lòng
Đọc kỹ sẽ thấy câu ca dao dựng lên một thế đối lập rất khéo. Một bên là vách đá cao sừng sững, lạnh lùng, không lay chuyển. Một bên là tấm lòng người con, mềm yếu và đầy thương nhớ. Ngọn núi chắn tầm mắt, che mất con đường về, nhưng chính vì bị chắn mà nỗi nhớ càng dồn lên, càng bật ra thành tiếng.
Vì thế, hình ảnh Hòn Kẽm Đá Dừng không đơn thuần là phong cảnh. Nó là hiện thân của khoảng cách — của tất cả những gì ngăn giữa người đi và mái nhà: núi non, sông nước, đường sá, và cả cái nghèo buộc người ta phải rời quê kiếm sống. Người xưa không nói "tôi khổ", không than một tiếng nào về đường xa gian nan. Họ chỉ ngó lên núi, rồi nhắc tới cha mẹ. Bấy nhiêu thôi đã đủ.
Điều đáng quý nhất trong câu ca là thứ tự của nỗi nhớ. Người đi xa nhớ nhiều thứ lắm, nhưng thứ bật ra trước tiên vẫn là cha, là mẹ — hai người đang ở lại nơi quê nhà, mỗi ngày một già đi mà con thì không ở gần để đỡ đần.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao dân gian, không rõ ai đặt ra và cũng không thể truy được nó xuất hiện từ bao giờ. Ca dao là của chung, được truyền miệng qua nhiều đời, nên không có "bản gốc" nào để dựa vào. Chỉ có thể nói chắc một điều: câu ca gắn với vùng đất Quảng Nam, nơi có địa danh Hòn Kẽm Đá Dừng, và gắn với nếp sống ngược xuôi sông nước của người dân nơi ấy.
Ca dao về chia xa vốn có rất nhiều dị bản. Riêng câu này, người ta còn hát với những chữ khác ở dòng sau, hoặc thay "bậu ơi" bằng một cách gọi khác tuỳ vùng. Có nơi hát nối thêm vài dòng nữa thành một bài dài hơn. Người viết chỉ chép lại phần phổ biến và chắc chắn nhất là hai dòng trên; các bản khác xin để người đọc tự tìm hiểu thêm, không dám khẳng định bản nào mới là đúng, bởi trong ca dao thì mọi bản đều là bản thật của một vùng nào đó.
Bài học rút ra
Thứ nhất, đi xa mới thấm chữ hiếu. Khi còn ở nhà, bữa cơm có cha có mẹ là chuyện thường ngày, chẳng ai để ý. Phải đến lúc đứng giữa nơi lạ nước lạ cái, ngước nhìn một vách núi không quen, người ta mới thấy hết cái quý của những điều mình từng coi là hiển nhiên. Nỗi nhớ trong câu ca dao chính là lúc chữ hiếu thức dậy rõ nhất.
Thứ hai, nhớ không phải là yếu đuối. Người xưa không giấu nỗi nhớ, không cho rằng đàn ông đi xa thì phải cứng rắn mà nín lặng. Họ nói thẳng "thương cha nhớ mẹ quá chừng". Biết nhớ, biết thương là dấu hiệu của một người còn giữ được gốc rễ, còn nhớ mình từ đâu mà ra.
Thứ ba, khoảng cách chỉ đo được bằng đường, không đo được bằng lòng. Núi có cao đến mấy cũng chỉ chắn được tầm mắt. Cái tình với cha mẹ, với quê nhà thì không có ngọn núi nào chắn nổi.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ngày nay không mấy ai còn phải ngược ghe lên nguồn, nhưng chuyện xa nhà thì chưa bao giờ cũ. Bạn trẻ rời làng lên thành phố học đại học, công nhân vào khu công nghiệp, người lao động sang xứ khác làm việc dài hạn — tất cả đều đang "ngó lên Hòn Kẽm Đá Dừng" theo cách của mình.
Cái khác là ngày nay khoảng cách đã dễ vượt hơn nhiều. Một cuộc gọi video mỗi tối, một tin nhắn hỏi mẹ đã uống thuốc chưa, một lần đặt vé về thăm nhà không đợi đến Tết — những việc rất nhỏ ấy chính là cách người hôm nay trả lời cho câu ca dao xưa. Cha mẹ ở quê phần lớn không cần con gửi nhiều tiền bằng cần nghe giọng con.
Với người làm cha làm mẹ, câu ca dao cũng là một lời nhắc: hãy để con cái có một quê nhà đáng nhớ. Đứa trẻ lớn lên trong một mái nhà ấm sẽ mang theo hình ảnh ấy suốt đời, và dù đi tới đâu cũng biết đường quay về.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- "Chiều chiều ra đứng ngõ sau, trông về quê mẹ ruột đau chín chiều" — cũng là nỗi trông ngóng quê nhà, nhưng của người con gái đã đi lấy chồng xa.
- "Anh đi anh nhớ quê nhà, nhớ canh rau muống nhớ cà dầm tương" — nỗi nhớ quê hiện ra rất cụ thể qua bữa cơm thường ngày.
- "Chim có tổ, người có tông" — nhắc con người dù đi đâu cũng phải nhớ gốc gác của mình.
- "Lá rụng về cội" — người đi xa rồi cuối cùng cũng hướng về nơi mình sinh ra.
- "Con chim xa rừng thương cây nhớ cội" — mượn chuyện loài chim để nói nỗi lòng kẻ tha hương.
- "Đi khắp thế gian không ai tốt bằng mẹ" — lời đúc kết mộc mạc về chỗ đứng của cha mẹ trong lòng con.
Lời kết
Hai dòng ca dao ngắn ngủi ấy đã sống qua bao nhiêu đời người, vì nó chạm đúng vào chỗ mềm nhất trong lòng bất cứ ai từng rời quê. Núi Hòn Kẽm Đá Dừng vẫn còn đó, và chừng nào còn người phải xa nhà để mưu sinh thì chừng ấy vẫn còn người ngước nhìn một cái gì đó chắn ngang trước mặt mà thầm thương cha nhớ mẹ. Có lẽ điều câu ca dao muốn nhắn là: đi cho xa, làm cho được, nhưng đừng để cha mẹ đợi quá lâu.
Ảnh minh hoạ: Khuyết danh — giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
